vrijdag 27 juni 2025

Raadselachtige dakpannen... uit Bree!

Onlangs kreeg ik van mijn 'pannenvriend' Huub Mombers de vraag of ik een idee had waar dakpannen met het merk 'VTB' vandaan zouden kunnen komen. Het werd een speurtocht waarbij ik bij heel wat mensen informeerde en uiteindelijk de bevestiging kreeg van wat we al van in het begin een beetje vermoed hadden...

De kruispan van Huub
Ik had wel wel eens eerder pannen met het merk 'VTB' gezien op tweedehandssites, maar ik dacht altijd dat ze van een of ander Kempisch bedrijf afkomstig waren. Toen Huub me uitdrukkelijk de vraag stelde of ik niet wist waar deze kruispannen vandaan kwamen ging ik actief op zoek. Huub vermoedde immers dat het, omwille van het formaat, Belgische pannen waren. Hij had immers ook pannen van het type 'tuile du nord' met het merk 'VTB' in zijn bezit. Deze pannen waren afkomstig uit Dilsen-Stokkem...

Navraag bij heel wat kenners leverende weinig op (toch heel erg bedankt allemaal!). Wel was men er zo goed als zeker van dat het geen pan kon zijn uit de Kempen (Beerse, Turnhout...). Ook een inventaris van Limburgse merken gedeponeerd tussen 1880 en 1936 leverde niets op (wel een vermelding van het bedrijf Francart).

Limburgse pannen? 

Als je op tweedehandssites gaat kijken, blijken de pannen met het merk 'VTB' toch vooral in Limburg aangeboden te worden: Bree, Bocholt, Achel, Peer, Maaseik, Kuringen (Hasselt), ... Dat kon er op wijzen dat ons vermoeden (ook van Huub) juist kon zijn, namelijk dat het om pannen uit Limburg en meer bepaald uit Bree kon gaan. Dan kon het gaan om het bedrijf Van de Venne - Vandermeulen, ook wel Taxandria. Nochtans had ik van dat bedrijf tot nu toe alleen pannen gevonden waarbij de fabrieksnaam voluit werd vermeld...

Vermelding van de bedrijfsnaam 'Vandevenne et Vandermeulen Bree Belgique' op een zwarte muldenpan

 

Vermelding van de bedrijfsnaam 'Van-de-venne & Van-der-meulen Bree' op een rode kruispan

Raadsel opgelost

De oplossing kwam uiteindelijk uit Bree. Rik van de Konijnenburg, voorzitter van de stedelijke erfgoedraad van Bree, bevestigde dat 'VTB' stond voor Vandermeulen - Taxandria - Bree.

Raadsel opgelost dus. Alleen zouden we graag nog de materiële bevestiging vinden in de vorm van een factuur, folder of advertentie. Volgens Rik is ook een deeltje van het bedrijfsarchief in bewaring gegeven bij het archief van het stadsmuseum. Ik kan dus nog verder op zoek gaan naar meer informatie. Bovendien gaf hij me ook nog de contactgegevens van een van de afstammelingen van de familie Vandermeulen. 
Ik wil dus graag Rik heel erg bedanken voor zijn hulp! 

Pannenfabriek Taxandria 

Pannenfabriek Taxandria heeft een lange geschiedenis. De pannenfabriek (Taxandria, of ook Pannenfabriek Taxandria, Vandermeulen en Cie of Pannenfabriek Van de Venne & Vandermeulen) werd waarschijnlijk opgericht rond 1900. Oorspronkelijk startte ze rond 1840 op een andere locatie en werd later Pannenfabriek J. Van De Venne & Jos. Van Der Meulen.

Afbeelding van het bedrijf op een briefhoofd op de oorspronkelijke plaats, voor 1900.
Een interessant beeld van het bedrijf met vooraan het kanaal met een schip getrokken door een paard 
en een schip met rokende schouw, met allicht van een stoommachine

In het begin van de 20ste eeuw maakt men allicht enkel rode en 'blauwe' sluitpannen. Na de eerste wereldoorlog werd een ringoven gebouwd en de productie gebeurde nu bijna uitsluitend mechanisch. Dat zorgde voor een grote productietoename. Vanaf 1932 ging men ook (opnieuw) bloempotten produceren. De productie daarvan bleef lange tijd een belangrijk deel van de activiteit.
Tijdens de tweede wereldoorlog werd het bedrijf zwaar beschadigd. De machines zelf bleven blijkbaar gespaard en men kon met eigen kapitaal snel weer opstarten.

Het bedrijf produceerde diverse types dakpannen. Uit een advertentie uit 1927 komen we te weten dat het bedrijf, behalve kruis- of Bouletpannen, ook Leforest- of Kortrijkse pannen, Mulden-, Noord- en handpannen produceert en uiteraard alle bijkomende types en benodigdheden. De verzending van de bestelde pannen gebeurt zowel per trein als per schip! In een artikel uit 1952 wordt vermeld dat het productieprogramma bestaat uit 'rode en verglaasde pannen, dubbele sluitingen in veschillende modellen, alle mogelijke hulpstukken voor het bouwbedrijf en tenslotte bloempotten'.

In de jaren '50 legt men zich (of een nevenbedrijf) ook toe op 'kunstceramiek': sierpotten, vazen, schotels enz. Dakpannenfabriek Taxandria sloot de deuren in de zestiger jaren. 

Het bedrijf Taxandria in de jaren '50 (foto uit een krantenartikel uit 1952)

 

zaterdag 7 juni 2025

Een nieuwe foto van steenbakkerij Vanheusden

Sinds kort staat de nieuwe website van het archief van de fusiestad Tongeren-Borgloon online. Voorlopig gaat het vooral om informatie van het Tongers archief die voordien ook al beschikbaar was. Toch vonden we enkele nieuwe documenten en foto's. 

Eén van die foto's is er eentje van Steenbakkerij Vanheusden uit deelgemeente Piringen die foutief als steenbakkerij Francart stond aangeduid. Uiteraard hebben we die fout meteen doorgegeven.

Steenbakkerij Vanheusden in Piringen (foto archief Tongeren-Borgloon)

De foto (uit de jaren '70) is gemaakt vanaf de straat, aan de toegang van het bedrijf. We zien vooraan de gestapelde (ongebakken?) veldoven, ongeveer vier meter hoog. Overal staan met plastic folie ingepakte paletten met bakstenen, klaar voor transport. Achteraan zien we de open droogloodsen en twee personenwagens. 

Vergelijk deze foto met de onderstaande foto uit 1986 die we kregen van Paul De Niel, voormalig conservator van het Ecomuseum en Archief van de Boomse Baksteen. Deze foto is gemaakt vanaf de andere kant, in de richting van de straat. De situatie aan de straatkant is bijna identiek... (Het 'uitsteeksel' dat zichtbaar is boven de gestapelde veldoven, lijkt, op basis van de andere foto, een hoge paal met verlichting te zijn.)

Steenbakkerij Vanheusden in 1986 (foto Paul De Niel)

Geen opvolging 

De steenbakkerij van de familie Vanheusden was een traditionele veldsteenbakkerij zoals de steenbakkerij Wagemans in Werm (Hoeselt) die vandaag, als enige in zijn soort, nog actief is.
De steenbakkerij was gelegen langs de Lankgracht in Piringen (Tongeren) vlakbij het voormalige station van Piringen aan de spoorlijn Tongeren-Sint-Truiden, het zgn. 'Fruitspoor'. Ze waren in 1985 op die locatie 20 jaar actief. Daarvoor werkten ze blijkbaar in Widooie.

In een krantenartikel uit 1985 hoopt vader Marcel (toen 55) dat zijn zoon Michel (27) hem zal opvolgen. Toch moet de steenbakkerij in de jaren '90 gestopt zijn. Steenbakker Marcel Vanheusden overleed in 2011.

(Met dank aan het Archief van de stad Tongeren-Borgloon). 

dinsdag 3 juni 2025

Bedankt Adriaan!

"Met diepe verslagenheid en grote droefheid melden wij u het overlijden van Adriaan Linters, onze medeoprichter, erevoorzitter en meer dan 47 jaar de drijvende kracht achter de Vlaamse Vereniging voor Industriële Archeologie (VVIA). Op zaterdag 31 mei is hij van ons heengegaan – moedig, vastberaden, en tot het allerlaatste moment trouw aan wie hij was."

Zo staat het overlijden van Adriaan gemeld op de website van de Vlaamse Vereniging voor Industriële Archeologie, de vereniging die Adriaan in 1978 oprichtte. "De man die de Limburgse mijngebouwen redde van de sloop", schrijft Het Belang van Limburg.

"Adriaan Linters was een man van visie, van principes en van actie. Hij was de stem die industriële archeologie in Vlaanderen en in Europa op de kaart zette, lang voordat het thema enige maatschappelijke erkenning kende en hij was een vurig pleitbezorger van industrieel toerisme. Hij was geen man van compromissen als het om erfgoed ging. Hij redde menig industriële gebouwen van sloop, verzamelde vergeten kennis over arbeid, en bracht generaties in contact met ons verleden dat niet mocht verdwijnen."

Ik heb Adriaan jammer genoeg nooit in levende lijve ontmoet. Ik heb hem wel regelmatig gemaild over mijn zoektocht naar Limburgse pannenfabrieken en steenbakkerijen. Hij reageerde altijd met concreet advies. Hij volgde mijn blog en gaf commentaar op mijn nieuwsbrief. Adriaan steunde mijn initiatieven voor het behoud van de pannenfabriek in Loksbergen.

Heel erg bedankt Adriaan! We gaan je erg missen! Hasta Siempre! Fins sempre!

 

Adriaan Linters tussen archiefstukken. © HBVL - Kurt Desplenter 

Meer over het werk en leven van Adriaan Linters:

- in Het Belang van Limburg
- in Het Nieuwsblad
- Op Wikipedia


donderdag 29 mei 2025

Genks Mariapark was ooit steenbakkerij

In het najaar van 2024 werd in Genk, achter het klooster van de paters Montfortanen, het zogenaamde Mariapark na renovatie officieel heropend. 

Het Mariapark is een speciaal geval. Het is gelegen achter het klooster van de paters Montfortanen aan de Mosselerlaan in Genk en het is een groot religieus ingericht park. Het werd in 1935 door de paters aangelegd en bleef tot nu in hun bezit. Na al die jaren werd het onderhoud steeds moeilijker en het park werd in het kader van de Genkse Burgerbudgetten opgefrist en opnieuw plechtig geopend.

Voormalige steenbakkerij Vanhengel

Het terrein waar het park zich bevindt was tot 1925 ontginningsgebied van de vroegere steenbakkerij Vanhengel. De familie schonk het gebied na de sluiting van de steenbakkerij aan de paters, zij het met voorwaarden. Zo moest er een toegang zijn voor het publiek en mocht er geen andere bestemming aan gegeven worden. De erfgenamen van de familie Vanhengel stonden erop dat het park blijft zoals hun grootouders dat gewild hebben. In 2015 wilden de Montfortanen het park schenken aan de stad. De stad zag er potentieel in als woonuitbreidingsgebied, maar door de voorwaarden verbonden aan de schenking ging dit niet door...

Steenbakkerij Vanhengel: kleiwinning met waterput, drooghallen, machinegebouw en ovengebouw (1925)


De familie Vanhengel gebruikte op die locatie de 4 meter dikke kleilaag die zich onder een 1,5 meter deklaag bevond. De gebruikte klei is geologisch gezien afkomstig van een grote zgn. kleilens tussen het Zutendaalgrind. Het is om die reden dat het park een stuk lager ligt dan de omgeving...


Het verhaal in Het Belang van Limburg van 15 oktober 2024:

(Bron: Het Belang van Limburg)


Steenbakkerijen aan de Leie en de Schelde

Onlangs vond ik op de website van Erfgoedbank Leie Schelde een prachtige reeks oude foto's van steenbakkers in die regio. Het gaat om de gemeenten Deinze, De Pinte, Gavere, Nazareth, Sint-Martens-Latem en Zulte. 

In het totaal zijn het 165, interessante oude foto's van steenbakkers aan het werk. We zien steenbakkers poserend bij hun werktafel, tijdens de schaft, tijdens hun pauzes ('in de lutte'), bij gigantische veldovens, ringovens, droogloodsen, allerlei machines... De meeste foto's dateren van tussen de twee wereldoorlogen, maar er zijn er ook meer recente bij. 

Veldsteenoven van Prudens Vande Steene in Zevergem, jaren 1920 (Erfgoedbank Leie Schelde)

Het is een prachtige reeks voor wie zich wil kunnen voorstellen hoe steenbakkers honderden jaren lang stenen gebakken hebben in onze streken. We zien de evolutie van volledig handwerk naar mechanisatie en mechanische steenpersen. Van kleine veldovens naar ringovens. Van kruiwagens naar vrachtwagens...

Steenbakkerij Danneels in Eke (Nazareth) in 2000-2001 (Erfgoedbank Leie Schelde)

Een van de recente foto's in de reeks is die van Steenbakkerij Danneels in Eke (Nazareth) in 2000-2001 (nr. 19/165). De foto werd blijkbaar genomen tijdens het laatste jaar dat er stenen gebakken werden. De firma Danneels was de laatste firma die in de regio stenen bakte op ambachtelijke wijze.

Het gaat dan wel niet over Limburg, maar deze prachtige foto's wou ik graag delen.

Veel kijkplezier!

 

Schoorsteen in Nieuwpoort definitief gered?

Graag wil ik iets positiefs vertellen over een oproep die ik in 2021 deed in een bericht op deze blog. Het gaat om de oude schoorsteen van een steenbakkerij in Nieuwpoort met een straf verhaal uit de Eerste Wereldoorlog. Het leek er toen op dat die zijn bescherming zou verliezen en gesloopt zou worden.
Na een succesvolle petitie en heel veel reacties bleef dit monument toch beschermd.

Nu is er nog meer goed nieuws. De stad Nieuwpoort schenk het perceel met de schouw aan de erfgoedorganisatie Herita en geeft samen met de voormalige privé-eigenaar ook nog geld voor de restauratie.

Foto:

Céramiques et Briqueteries Mécaniques du Littoral

De schoorsteen deed tijdens de Eerste Wereldoorlog dienst als observatiepost en geldt als één van de belangrijkste oorlogsrelicten in de streek. Het relict is sinds 1992 beschermd als monument.
Hij maakte ooit deel uit van de steenbakkerij Briqueteries, Tuileries et Céramiques, opgericht in 1904-1905.

De fabriek, gelegen net ten westen van het dorpscentrum van Ramskapelle, kende een korte industriële bloei alvorens de productie abrupt werd stilgelegd bij het uitbreken van de Eerste Wereldoorlog. De hoge fabrieksschouw kreeg toen een nieuw, strategisch doel: ze werd ingericht als observatiepost door de geallieerden, onder meer door de 126th (East Lancashire) Brigade en de Royal Engineers 428 Field Company.

Tijdens de IJzerslag in oktober 1914 lag de steenbakkerij in de frontlinie. Ramskapelle dreigde toen in handen van de Duitse troepen te vallen, maar de onderwaterzetting van de IJzervlakte voorkwam een doorbraak. De fabriek liep zware schade op, maar de tot observatietoren omgebouwde schoorsteen bleef overeind. Ze werd meermaals beschoten, waardoor ze in de loop der jaren geleidelijk in hoogte werd gereduceerd. Vandaag herinnert ze aan het oorlogsverleden van de stad en regio.


maandag 21 april 2025

Bilzerse brikkenbakkers in 19de en 20ste eeuw

Bilzen was in de 18de en 19de eeuw één van de belangrijkste productiecentra van brikken en pannen in Limburg. De ambachtelijke productie was mogelijk waar de nodige klei gemakkelijk te ontginnen was, en dat was in Bilzen zeker het geval. In de eerste helft van de 20ste eeuw waren er nog een 20-tal brikkenbakkers actief. Een aantal jaren na de Tweede Wereldoorlog bleef alleen Steenbakkerij Vandersanden over...

In een artikelenreeks in het tijdschrift van de geschiedkundige kring Bilisium, 'Gebakken Leem', uit 1985, bespreekt Leon Merken de Bilzerse baksteen- en pannenbakkers. Over het algemeen is er in Limburg weinig informatie bewaard over deze kleinschalige baksteenbedrijfjes. Interessante gegevens dus!
Over de Bilzerse pannenbakkers vertellen we meer in een volgend artikel. 

Meer dan 50 brikkenbakkers

In Bilzen waren in de loop van de laatste 200 jaar veel brikkenbakkers actief. In de inventaris van Leon Merken voor de 19de en begin 20ste eeuw werden er meer dan 50 brikkenbakkers en locaties opgesomd! De lijst beperkt zich echter tot namen en perceelnummers. Over de grootte en de jaarlijkse productie komen we dus niet zoveel te weten.

De inventaris is hoofdzakelijk gebaseerd op de aanvragen 'de commodo et incommodo' die bij de gemeente gedaan werden voor de oprichting van een steenbakkerij. De gemeente organiseerde een openbaar onderzoek en gaf vervolgens, al dan niet onder voorwaarden, haar goedkeuring. Deze aanvragen gaan daarom over zowel eenmalige als permanente steenbakkerijen. Voor de bouw van een woning werd meestal ter plaatse een eenmalige veldoven opgericht.

Volgens de auteur situeerden de brikkenbakkers zich voornamelijk in Merem, Leten, de Brugstraat en Meershoven. Maar ook op de Borreberg en de Tabaart werd gretig klei afgegraven.
Deze locaties zijn niet toevallig. In die omgeving was klei gemakkelijk te ontginnen. Men kon er zowel gebruik maken van de Boomse klei als van Klei van Henis (zie 'De grond van de zaak'). Allicht gebruikten sommigen ook de bovenliggende leemlaag.

Bij de vermelde brikkenbakkersfamilies waren er die verschillende generaties na elkaar actief waren, zoals de familie Oben, Lormans, Verjans... In de Almanakken uit die periode, zowat de Gouden Gids van de 19de eeuw, komen deze namen ook terug, naast anderen: Cuvelier, Vanroy, Bollen, Gielen, Hauben en Rynaerts. Andere steenbakkers waren maar gedurende korte tijd actief of bouwden enkel een eenmalige veldoven voor de bouw van hun woning.
Eén van de brikkenbakkers waarover we onlangs meer informatie vonden, is Pierre Hubrechts. Hij was actief in de Tabaart (nummer 30 op de kaart).

De kaart 

Hieronder publiceren we het kaartje uit de artikelenreeks van Leon Merken en de lijst met brikkenbakkers. Het volgnummer is ook het nummer op de kaart.

 

Nr.  Anno Brikkenbakker Perceel
1 1897 Thijssen-Nicolaers (Gr. Bivelen) E434
2 1913 Lambert Nijssen-Broeders E435
3 1905 Michel Vanhees E440
4 1909 Alphonse Valkenborg E471
5 1914 Jacobs-Beuls E452
6 1914 Caby-Matheï  E452a
7 1923 Vossen-Theunissen F907
7a 1923 Vossen-Nijssen N F907a
8 1839 Kerkfabriek H19
9 1878 Bollen-Vandebroek H96
10 1898 Joseph Pontur-Fuchs  H97
11 1906 Joseph Pontur-Fuchs H122
12 1900 Laurent Verjans-Thijs H860
13 1911 Cornelis Verians-Brepoels H851
14 1879 Laurent Verjans H286
15 1905 Denis Claesen-Lambregs H270
16 1905 Laurent Verjans-Clerx H270
17 1924 Steegman H643
18 1919 Louis Vissers-Cuypers H663
19 1876 Albert Gielen Pollenis (tot 1879) H666
19a 1900 Albert Gielen Pollenis (tot 1913) H666
20 1905 Denis Claesen-Lambregs H810
21 1900 Mercken, molenaar te Leten ?
22 1900 Claes H1044
23 1913 Bilisia (pannenfabriek) H1014 , H1015
24 1914 Ch. Caby en A. Matheï ?
25 1898 Bertrand Fuchs-Vandoren G1125
26 1899 Antoine Schillings-Grinsven G1115
27 1928 Charles Debor-Marting G1114
28 1900 Hauben-Lormans G1113
29 1918 Jaak Maurissen ("van Sjemik Wilke") G510
30 1946 Pierre Hubrechts G512, G1109, G1110
31 1913 Bartholemeus Dubois G508
32 1914 Oben-Stevens (Tieleman) G504, G507
33 1932 Chr. Vossen-Nijssen G496,G497
34 1916 Arnold Appermont G494
35 1911 Appermont-Thoelen, kantonnier G495
36 1919 Louis Crijns G478
37 1952 Manus Slechten-Derwa G501
38 1950 Jan Oben-Wauters G476
39 1898 Wed. Hubert-Oben G617
40 1852 Wed. Hendrik Baerten ?
41 1920 Jean Gust. Willem Lambregs I1, 3B
42 1928 Lambert Smets I421
42a 1934 Wed. C. Smets I426
43 1936 Jan Oben I362
44 1948 Manus Slechten-Derwa I1/3c, I1/3d
45 1897 Martin Schuermans I3
46 1950 Gerard Erven I3
47 1946 Manus Slechten-Derwa I8B
48 1923 Martin Schuermans I29B
49 1919 Jan Nassen-Poossens (burgemeester van  Martenslinde) I47A
50 1919 Jan Jaspers-Lieben I52A
51 1910 Nassen I138, I139

Merk op dat de kerkfabriek in 1839 allicht andere brikkenbakkers voor haar rekening liet bakken. Het vermelde perceel, H19, is de locatie waar nu het college staat. De brikken dienden blijkbaar om in 1840-1841 de 'nieuwe' dekenij te bouwen. De dekenij werd opgericht naar ontwerp van provinciaal architect Lambert Jaminé.

In het overzicht staat ook Pannenfabriek Belisia vermeld, andere pannenbakkers dan weer niet...

Daarnaast waren er volgens het artikel van Leon Merken nog brikkenbakkers actief, waarvan de locatie niet bekend is, o.m. Lousbergs en Daenen.

We geven ter vergelijking ook de namen uit de Almanakken:

Jaar Deelgemeente Naam
1860 Bilzen Cuvelier H.


Lormans A.


Vanroy P.
1866 Bilzen Cuvelier H.


Lormans A.


Vanroy P.
1882 Bilzen Bollen J.


Gielen A.


Bormans S.

Grote-Spouwen Hauben père et fils


Hauben M.


Reyaerts J.
1888 Bilzen Bollen J.

Grote-Spouwen Hauben père et fils et M.

Van de brikkenbakkers die in de Almanakken werden vermeld, mogen we veronderstellen dat ze gedurende meer jaren actief waren. Het is vreemd dat sommigen van hen dus niet in het overzicht van Leon Merken voorkomen...


Ter vergelijking de NGI-kaart van 1904

Bronnen:
- Bilisium, Leon Mercken, 'Gebakken leem', jaargang 10, 1985 

Welkom!

Een Limburgse inventaris!?

Een inventaris van 'alle' Limburgse panovens, pannenfabrieken en steenbakkerijen? Allicht onbegonnen werk... In elk geval wil ik m...