zaterdag 6 februari 2021

Bouwde Sylvain Francart de eerste tunneloven van België?

In 1908 startte Sylvain Francart een pannen- en steenfabriek in Tongeren: ‘Tuileries et Briquetries Notre-Dame’.  Onlangs kwamen we in contact met twee afstammelingen van Sylvain Francart: Jean-Marie Francart uit Luxemburg en zijn naamgenoot en neef Jean-Marie Francart uit Tongeren. Hij was de laatste generatie die het Tongerse bedrijf leidde tot het in 1982 definitief sloot. Samen met hen proberen we de geschiedenis van deze unieke familie en hun bedrijven te reconstrueren. We hopen hierover een uitgebreid artikel te kunnen schrijven en publiceren.

Sylvain en zijn zoon Henri Francart waren echte vernieuwers. Ze ontwikkelden nieuwe keramische producten en technieken. Sylvain Francart bouwde in 1875 in Beerse een eerste pannenfabriek. In 1908 startte hij samen met zijn zoon Henri een nieuw bedrijf in Tongeren.

De nieuwe fabriek in Tongeren kreeg meteen de modernste uitrusting: een stoomketel voor de eigen elektrische centrale waarmee gelijkstroom en warmte werden geproduceerd, een kolenvergasser voor de productie van gas als energiebron voor de oven en… een tunneloven van eigen ontwerp! Waarschijnlijk was het de eerste functionele tunneloven in België...

We weten dit uit de verhalen van de familie Francart. Concrete plannen of documenten van bij de bouw van de oven hebben we echter nog niet gevonden. Wat we wel weten is dat Henri Francart vanaf 1919 verschillende patenten aanvroeg en verkreeg voor verbeteringen aan tunnelovens. Allicht door de ervaringen die hij zelf opdeed in zijn bedrijf.

Dit zou echt wel spectaculair nieuws zijn. We hopen zo snel mogelijk meer te kunnen vertellen!

 

Afbeelding bij een patent van Henri Francart uit 1920: aanpassingen aan een tunneloven

 

 

dinsdag 22 december 2020

Geglazuurde bakstenen uit Tongeren

In een boek over de geschiedenis van de baksteen vonden we een interessante foto terug in een hoofdstuk over geglazuurde bakstenen. Het boek ‘Biografie van de baksteen: 1850-2000’ is geschreven door Ronald Stenvert en je kan het downloaden op de website van de Nederlandse Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.

Het gaat concreet om een gele baksteen in de voorgevel van een beschermde woning in de Sint-Jansstraat (nr. 7) in Tongeren. Op de steen staat de merknaam 'Moens' gedrukt. De woning zou gebouwd zijn in het begin van de 20ste eeuw. Momenteel is het niet duidelijk wie deze fabrikant Moens uit Tongeren in feite was. 

Langs de Maastrichtersteenweg lag een pannenoven die eigendom was van Hendrik Frans Moens, maar deze oven zou volgens kadastergegevens al gestopt zijn in 1875. Er zijn echter aanwijzingen (o.m. oude kaarten) dat het bedrijf toch langer actief was.

Tot nu toe vonden we ook nog nergens een vermelding dat het bedrijf van Hendrik Frans Moens geglazuurde bakstenen geproduceerde. Mogelijk dus wel. Er is ons tot nu toe geen enkel ander bedrijf in Tongeren bekend dat eigenaar was van ene Moens.

In Tongeren produceerden ook andere bedrijven geglazuurde bakstenen en andere elementen. Dat was zeker zo voor 'Tuileries et briqueries Notre-Dame' van de familie Francart. Een mooie voorbeeld daarvan is het kerkje dat Henri Francart bouwde vlakbij fabriek. Het kerkje geeft, vooral aan de binnenzijde, een mooi beeld van de bouwmaterialen die door de firma Francart geproduceerd werden: geglazuurde elementen, in transparant glazuur, maar ook in uiteenlopende heldere kleuren.

Deze baksteen met stempel is een mooie vondst! Hopelijk vinden we snel meer informatie terug. We vroegen ook aan het Tongers stadsarchief of zij de oplossing van het vraagstuk kenden...

(Met dank aan Geneviève Gilbert)

maandag 9 november 2020

VVIA roept op om Steen- en Buizenbakkerij Dumoulin in Wijtschate te redden!

Op 17 oktober 2020 bezocht VVIA de buizenbakkerij van Wijtschate, omdat de organisatie deze opnieuw in de aandacht wil plaatsen en zo bijdragen tot de bescherming en behoud ervan. De buizenbakkerij kent een bewogen geschiedenis en het beschermingsdossier, sinds de sluiting in 1979, misschien nog meer.

De eigenaar, Jan Dumoulin, intussen 82 jaar, heeft er nochtans alles aan gedaan om de unieke site te beschermen en te bewaren voor de toekomst. Met zijn steun wil VVIA wil zich verder - in feite opnieuw - inzetten voor de redding van deze unieke site. 

De oorsprong van het bedrijf ligt vlak na de Eerste Wereldoorlog. Vanaf 1919 moest er in de frontstreek op grote schaal aan wederopbouw gedaan worden. In de door bommen doorploegde drassige gronden moesten opnieuw een drainageleidingen gelegd. Om snel stenen te kunnen bakken werden door Joseph Dumoulin in de regio een aantal veldovens gebouwd. Over die periode van heropbouw en de massale productie van bakstenen schreven we eerder al op deze blog.

De familie Menu bouwde in Wijtschate een eerste 'moderne' steenfabriek met ringoven, en toen deze in 1926 met problemen kampte nam Joseph Dumoulin deze over. Hij specialiseerde zich al snel in de vervaardiging van keramische drainagebuizen en holle stenen voor gewelven en vloeren. Zo ontstond de Buizen- en Steenbakkerij Dumoulin.

De situatie van deze prachtige erfgoedsite is tekenend voor vele locaties met grootschalig industrieel erfgoed. Niet alleen de bescherming is een probleem (kijk ook maar naar wat er gebeurt met het erfgoed op de mijnsite in Beringen), ook het behoud en het herbestemmen ervan is een grote uitdaging.

De Vlaamse overheid is momenteel haar erfgoedbeleid aan het wijzigen en het is de vraag of het op die manier niet nog moeilijker zal worden om dit grootschalig erfgoed te bewaren.

Omdat we we enig zicht hebben op de Limburgse situatie, steunen we graag de inspanningen die VVIA wil doen om het erfgoed van de keramische sector in Vlaanderen (steen-, pannen-, buizen-,…bakkerijen) te inventariseren, bewaren en ontsluiten. We houden jullie hiervan graag op de hoogte!

 

De indrukwekkende gebouwen van Buizen- en Steenbakkerij Dumoulin in Wijtschate (Foto VVIA)

Meer info:
- Het artikel op de website van VVIA
- Website over de Steenbakkerij Dumoulin
- Foto's van de steenbakkerij op Hullabaloo

zondag 11 oktober 2020

Onder de radar... pannenfabrieken!

Het Provinciaal Centrum voor Cultureel Erfgoed (PCCE) startte met een nieuw participatief project rond Wereldoorlog II. Hiervoor maken ze gebruik van unieke luchtfoto's.

In 2019 ontdekte het team van Wouter Gheyle, Universiteit Gent, een unieke reeks luchtfoto’s uit WO II in het Amerikaans Nationaal Archief (NARA). 810 Duitse en Amerikaanse luchtfoto’s werden zorgvuldig gedigitaliseerd en gegeorefereerd. Samen dekken de foto’s het volledige Limburgse grondgebied en geven ze een beeld van de provincie in haar toenmalige vorm. Je kan het project terugvinden op www.onderderadar.be.

Uiteraard is dat een erg interessante bron én een geweldige kans om ook naar pannenfabrieken en steenbakkerijen op zoek te gaan. Een eerste snelle zoektocht leverde alvast enkele mooie beelden op. De Duitse luchtfoto's zijn erg gedetailleerd. Sommige zijn wat donker. De Amerikaanse moeten we nog bekijken... 

Hier een voorbeeldje:  Steenbakkerij Eyben in Maaswinkel (Maasmechelen). Het bedrijf is op dat moment erg uitgebreid. De grote oppervlakte droogloodsen valt erg op!


Vlakbij deze pannenfabriek stortte begin 1940 een Duits vliegtuig neer waarvan de piloot blijkbaar geheime aanvalsplannen in zijn bezit had. Bijna had de tweede wereldoorlog er anders uitgezien... 

Een prachtige nieuwe bron van informatie! Hopelijk vinden we nog meer interessante luchtbeelden!

Bedankt PCCE!

woensdag 7 oktober 2020

Het blijft in de familie: Steenbakkerij Nelissen

Op de Limburgse regionale televisie TVL startte een nieuwe reeks over Limburgse familiebedrijven. Deze week kwam Steenbakkerij Nelissen uit Lanaken aan bod. Hier kan je de korte trailer bekijken. 

Hier kan je nu ook de volledige aflevering online bekijken.




woensdag 2 september 2020

Zes miljard bakstenen voor de heropbouw na de Eerste Wereldoorlog

Feniks2020 - wederopbouw - Eerste Wereldoorlog - Westhoek

Na de Eerste Wereldoorlog was er over het hele land veel schade en lag de Westhoek in puin. In 1919 kon er gestart worden met de wederopbouw. De Dienst der Verwoeste Gewesten was een van de grote spelers bij de organisatie van de wederopbouw. In tien jaar tijd werd de meeste oorlogsschade hersteld. 

Ook in Limburg werden huizen hersteld en heropgebouwd. Ondermeer in de Voerstreek was er destijds veel schade. 

De Westhoek herrees als een Feniks uit zijn as. Tegen het einde van de jaren twintig was de wederopbouw grotendeels voltooid. Die wederopbouw bepaalt tot op vandaag het uitzicht van de Westhoek.

Voor de wederopbouw van het land waren massale hoeveelheden bouwmaterialen nodig. De wederopbouwactiviteiten gaven zo een sterke impuls aan de productie van bouwmaterialen.  Ook voor Limburgse pannenfabrieken en steenbakkerijen was dat waarschijnlijk een opportuniteit. Allicht niet toevallig begonnen twee van onze grootste steenbakkerijen nl. Nelissen en Vandersanden rond 1921 met hun eerste activiteiten...

Het was voor de Belgische overheid niet eenvoudig om voldoende bouwmaterialen ter beschikking te hebben. Ook in Noord-Frankrijk was de nood groot. In het voorjaar van 1920 besliste de Belgische regering tot een opvallend verbod op de uitvoer van "ciment, van kareelen en van dakpannen"...

In februari 1920 publiceerde de Dienst der Verwoeste Gewesten een oproep in de kranten naar Belgische baksteenproducenten. Het was in feite een aanbesteding voor de levering van "zes milliarden baksteenen", te leveren in 1920, 1921 en 1922. De bakstenen werden aangekocht per veldoven van minstens 5 miljoen brikken. Ook leveringen van Boomse of Kempische bakstenen "op wagon of schip" kwamen in aanmerking. Met andere woorden: ook steenbakkerijen die met een permanente (ring)oven bakstenen produceerden kwamen in aanmerking voor leveringen.  De overheid kocht de bakstenen op en verkocht aan de baksteenproducenten bovendien de nodige steenkolen (ook die waren in die jaren moeilijk te verkrijgen) tegen een schappelijke prijs...

We weten jammer genoeg (nog) niet welke Limburgse bedrijven hier eventueel gebruik van hebben gemaakt. 

 

Knipsel Werkerswelzijn, 15 februari 1920 (www.kempensekranten.be)
Uit: Werkerswelzijn, 15 februari 1920 (www.kempensekranten.be)




Bronnen:
- De Groote Wederopbouw van de Westhoek
- Limburg 1914-1918
- Databank historische Kempense Kranten
- Het Gekwetste Gewest

donderdag 27 augustus 2020

Update: 125 pannenovens en steenbakkerijen!

Onze inventaris werd verder aangevuld en volledig nagekeken. Er staan nu 125 pannenovens en steenbakkerijen op onze lijst. Van heel wat pannenovens werd het verhaal aangevuld met nieuwe info en nieuwe foto's.

Een prachtige nieuwe foto ontdekten we op de website van windmolen De Hoop in Elen (Dilsen-Stokkem). Op de foto zien we niet alleen de stenen windmolen, maar vooral de trotse pannenbakkersfamilie met al hun materiaal voor de pannenoven!




Welkom!

Een Limburgse inventaris!?

Een inventaris van 'alle' Limburgse panovens, pannenfabrieken en steenbakkerijen? Allicht onbegonnen werk... In elk geval wil ik m...