Een kletsnatte Open Monumentendag!

Zoals aangekondigd werkten we op 13 september mee aan Open Monumentendag 2026. Geïnteresseerden konden de ruïne van 'onze' pannenoven bezoeken. Het was rotweer...

We kregen alle steun van de eigenaars van de weide om onze activiteit te organiseren. De familie Raymaekers zijn de rechtstreekse afstammelingen van de laatste Schulense pannenbakker, Henri Raymaekers, die hier tot rond 1920 zijn pannen bakte.

Met de steun van de gemeente, de Herkse erfgoedraad en enkele buren konden we de bezoekers ontvangen op de weide in de Pannestraat. In twee tenten kon men niet alleen schuilen voor de stortregen, er was ook meer informatie te vinden en we hielden een beperkte tentoonstelling met pannen uit mijn verzameling.

Ondanks het slechte weer kwamen er toch ongeveer 70 bezoekers opdagen. Ze trotseerden de regen om het verhaal van de Schulense pannenbakkers te horen en met eigen ogen de overblijfselen van de laatste Schulense pannenoven te zien. Gezien de omstandigheden waren we zeker tevreden met het resultaat. Hopelijk kunnen we dit in de toekomst nog eens overdoen bij zonnig weer.

We willen iedereen bedanken die heeft geholpen om van onze deelname aan Open Monumentendag 2026 een succes te maken!

Dit zijn enkele foto's (klik voor een groter formaat).

Bezoek de laatste Schulense pannenoven op Open Monumentendag 2026!

We doen dus op zondag 13 september weer mee met Open Monumentendag 2026. Uiteraard zetten we dan 'onze' Schulense panoven nog eens in de kijker en vertellen we het verhaal van de Schulense pannen en pannenbakkers! Het thema van #OMD2026 is erg toepasselijk: 'Erfgoed in goede handen', de oorspronkelijke titel van deze Europese dag was 'Erfgoed in gevaar'... 

 

Al voor de derde keer organiseren we een grote activiteit rond de ruïne van de laatste Schulense pannenoven in de Pannestraat in Schulen (Herk-de-Stad). Eerder, namelijk naar aanleiding van 900 jaar Schulen in 2007 en op Open Monumentendag 2018 organiseerden we al eens een grote publieke activiteit.

Ook al is onze pannenoven voorlopig in goede handen, dat deze ruïne als laatste getuige van de Schulense pannennijverheid beter beschermd moet worden is erg duidelijk. Een team van Open Monumentenwacht maakte enkele jaren geleden al eens een rapport met aanbevelingen. De zaken kunnen snel veranderen. Als de weide ooit van eigenaar verandert kunnen de zaken er plots heel anders uitzien. En intussen werken weer en wind, en de natuur, rustig aan de onvermijdelijke aftakeling...  

De laatste Schulense pannenoven

'Onze' pannenoven was tot het begin van de 20ste eeuw in gebruik en ligt in de Pannestraat in Schulen, in het gehucht de "Rey". In de Rey waren er rond 1840 drie gekende pannenbakkerijen. Op oude kaarten is te zien dat er verschillende droogloodsen van pannenbakkerijen waren.

Deze laatste pannenoven was eigendom van de Henri Raymaekers die tot in de jaren 1920 als pannenbakker actief was. De oven is een zogenaamde 'paepoven'. Een oven met een grote vulopening die bij het bakken met klei ‘dichtgemetst’ werd en een stookopening die met een deur werd afgesloten. Op oude foto’s is een kleine schouw waarneembaar en was de oven aan de buitenzijde versterkt door balken of ijzeren banden tegen de temperatuurschommelingen.

Deze oven is het enige restant van de pannenindustrie in Schulen en is daarom historisch en industrieel-archeologisch interessant voor de streek.

Onze deelname aan Open Monumentendag 2026 is tegelijk ook een hulde aan Ludo Thys, keramist, vriend, buurman in de Pannestraat en medeorganisator van de vorige activiteiten.

Open Monumentendag in Herk-de-Stad 

Onze deelname aan #OMD2026 wordt mee georganiseerd door de stad Herk-de-Stad als onderdeel van een programma met een fietstocht naar verschillende locaties in Herk-de-Stad: onze pannenoven, de oude kerktoren van Schulen, het oude gemeentehuis van Donk, de oude rijkswacht in Herk-de-Stad en de oude watermolen van Herk-de-Stad.

Alle info op www.openmonumentendag.be

 

Ruïne van de laatste Schulense pannenoven in de jaren '60 toen de ruïne nog veel indrukwekkender was....

 

Open Monumentendag 2026: onze andere suggesties

Als je niet naar Schulen kan komen of je woont aan de andere kant van Vlaanderen, dan zijn er nog heel veel interessante dingen te vinden in het programma van Open Monumentendag 2026, ook veel industrieel erfgoed

. 

Uiteraard kijken wij in de eerste plaats naar alles wat met bakstenen en pannen te maken heeft en zo komen we tot deze suggesties:

Streekmuseum Loksbergen

Het Streekmuseum Loksbergen ligt niet ver van de Pannenfabriek van Loksbergen in Halen. Je kan het streekmuseum bezoeken en er zijn heel wat activiteiten. Er zijn in het sympathieke museum interessante items te vinden van de Loksbergse pannenbakkers en steenbakkers. Ga daarna zeker eens een kijkje nemen bij de beschermde pannenfabriek van Loksbergen, die ligt een paar straten verder. En Loksbergen ligt niet ver van Schulen en dus kan je dit zeker combineren met een bezoek aan onze pannenoven!

De steenbakkerijen in Noeveren

De steenbakkerijen in Noeveren of ook het nieuwe Museum BRIK Boom zet zijn deuren open. Dit is interessant steenbakkerserfgoed in een unieke omgeving waar ook nog heel veel ander steenbakkerserfgoed te ontdekken is.

Museum Rupelklei in Terhagen

In de buurt van Noeveren kan je ook naar het slotfeest van het Museum Rupelklei in Terhagen. Dit interessante museum gaat dicht en er komt 'iets' anders voor in de plaats. 

Steenbakkerij Hove in Ninove

En tenslotte is er de Steenbakkerij Hove in Ninove. Deze nog actieve steenbakkerij is redelijk uniek in Vlaanderen. Het is een van de laatste ringovens die nog in gebruik is. Lezers van mijn blog weten dat dat ook nog het geval is in Maaseik en in Membruggen.

 

We wensen je in elk geval een interessante Open Monumentendag. Wij hopen natuurlijk dat je naar Schulen komt!

 

Steenoven betaald met een koe!?

We kregen van Ria Lemmens uit Lummen een tijdje geleden een samenvatting van een akte uit 1696 van de Schepenbank van Lummen. Hierin wordt de verkoop vermeld van een stuk land in Schulen, ‘den Steenhoven’ genaamd. 

Blijkbaar ging het om een stuk grond met een steenoven, of waarop voordien een steenoven stond. Met een steenoven wordt hier waarschijnlijk een gebouwde oven bedoeld, in tegenstelling tot een tijdelijke gestapelde veldoven. Er werd betaald met een koe!

Hieronder het volledige stuk:

RAH Schepenbank Lummen nr. 88
1696, 08.11. Folio 150r 

Jan Stappers verkoopt aan Maximiliaen Van Scoonbeeck een stuk land in Sculen, genaamd "den Steenhoven", ongeveer 2 halster land. Het paalt Peeter Stappers 1), die Buijlmansheij 2), 't Poppelant 3). Verkocht voor 22 pattacons of 88 gulden BBL eens. Er is betaald met een koe geschat op 15 pattacons en de rest met geld. In geval van vernadering moet de koper "met zijn mest ende veggie" worden goedgedaan.

De vreemde vermelding: 'in geval van vernadering' betekent dat de familie van de verkoper binnen het jaar de eigendom kon terugkopen, maar die moest dan het geleden verlies, in dit geval het gebruikte mest van de koe, vergoeden...  

Een pattacon (of patagon) was een courante munt in onze regio. Die werd ingevoerd vanaf 1602 en werd tot aan de Franse periode gebruikt. Het was blijkbaar een waardevolle koe, wij vonden prijzen van 5 pattacons voor een koe. Dat er met een koe werd betaald lijkt heel vreemd eind 17de eeuw, misschien was dat op het Loonse platteland niet ongewoon...

We konden het perceel dat verkocht werd niet exact situeren. De oude benamingen vonden we voorlopig ook niet terug. 

Oude aardewerk tegel met koe uit het Fries Landbouwmuseum (we vonden dit wel toepasselijk).

 

Meer info en bronnen:
website van Ria Lemmens

Technische problemen met de website

Even een melding over problemen met de website...

Google veranderde onlangs de manier waarop je foto's kan gebruiken die je op een kaarttoepassing in Google Maps heb toegevoegd. Daardoor werken heel wat koppelingen naar afbeeldingen op de pagina's van mijn inventaris met pannenfabrieken en steenbakkerijen niet meer correct. Het zal wat tijd vragen om dat allemaal te corrigeren. Bedankt Google...

Een ander technisch probleem is dat het script waarmee op de webpagina's de verschillende afbeeldingen worden getoond ook al even niet meer correct werkt. Waarschijnlijk door een of andere gewijzigde veiligheidinstelling van de verschillende browsers. Ook dat moet aangepast worden.
Je kan wel nog door de afbeeldingen scrollen, maar de info bij de afbeeldingen wordt jammer genoeg niet meer weergegeven.

Deze problemen worden zoveel mogelijk samen aangepakt door de oude pagina's door nieuwe webpagina's te vervangen. Dat zijn er zo'n 150, dat vraagt tijd...

Even geduld dus. Het komt allemaal weer in orde.

Elise verdronk in een steenbakkerij in Vottem!

Een tijdje geleden, in november 2025, schreef ik al eens over een toespraak van Adolphe Daens in de Belgische kamer van volksvertegenwoordigers over de trieste arbeidsomstandigheden in de Belgische steenbakkerijen in 1896. Naar aanleiding daarvan schreef de Limburgse krant De Demer over de dood van een 9-jarig meisje in een steenbakkerij in Herstal. Ze verdronk in de waterput...

Concreet ging het om Elisabeth Spooren, dochtertje van Theodoor Spooren en Margaretha Maes, een steenbakkersgezin uit Maasmechelen. Ze waren volgens de krant met een ploeg steenbakkers aan het werk in een steenbakkerij in Herstal bij Luik.

artikel in de krant De Demer van 16 mei 1896

Na wat zoeken vond ik de overlijdensakte van Elisabeth (Elise), niet in Herstal zelf, maar in de huidige deelgemeente Vottem. De aangifte gebeurde door twee andere brikkenbakkers, nl. Peter Schiepers uit Neeroeteren en Gerard Ramaekers uit Maasmechelen. Elisa overleed op 12 mei 1896. Ze was die dag beginnen werken om drie uur 's morgens. Ze werd volgens het krantenbericht dood teruggevonden toen de steenbakkersploeg om vier uur koffie ging drinken. In de aangifte staat zes uur... "Men vond het arm schepsel verdronken in den put, den hengel van den emmer in zijnen hals hangende..."

De Belgische wet op de kinderarbeid dateert 'al' van 1889. Die bepaalde dat kinderen vanaf dan onder de 12 jaar niet mogen werken in de industrie. Het heeft voor Elise geen verschil gemaakt...

Overlijdensakte van Elisa Spooren, overleden op 12 mei 1896 in Vottem bij Luik

Elisabeth was het oudste kind van het gezin Theodoor (°1857) en Margaretha (°1856) Spooren-Maes. Ze werd geboren in augustus 1885 en was dus nog geen tien jaar oud. Het gezin had acht kinderen.

Moord aan de Maas

Toevallig zag ik onlangs een nieuw verhaal van Marco Mariotti op instagram. Marco is een geweldig verteller en de auteur van de interessante website 'Ooit aan de Maas'. Zijn verhaal gaat over exact dezelfde gebeurtenis, namelijk de dood van Elisabeth Spooren. Hij eindigt het verhaal met de informatie dat de twee jongere broertjes van Elisabeth, Theodorus en Wilhelmus Spooren, later, in de jaren 1920 aan het werk gaan in steenbakkerij Eyben in Maasmechelen. En dat heeft dan weer te maken met het moordverhaal uit zijn boek 'Moord aan de Maas' dat recent verscheen... Het leven van de Maasmechelse brikkenbakkers speelt blijkbaar een grote rol in het verhaal.

Stopzetting productie Keramo nu definitief

Zoals ik al eerder schreef zou de productie bij Keramo in Hasselt stopgezet worden. Die beslissing is nu definitief: 84 personeelsleden verliezen hun werk. De overigen zouden nog drie jaar kunnen blijven werken in het Hasseltse bedrijf. Zo eindigt een geschiedenis van ongeveer 80 jaar... 

In januari 2026 raakte bekend dat Wienerberger de productie in de Hasseltse vestiging wou stopzetten. De laatste jaren ging het helemaal niet goed in het bedrijf, o.m. door de hoge productiekosten. Er volgde meteen een algemene staking en na onderhandelingen blijkt nu dat de beslissing inderdaad definitief is. Op 29 mei lazen we in Het Belang van Limburg dat uiteindelijk 84 jobs verdwijnen: 35 werknemers vertrekken vrijwillig, 49 anderen worden ontslagen. Er zou voor de resterende 56 werknemers nog drie jaar werkzekerheid gegarandeerd worden.

Vakbonden voeren actie aan de hoofdingang van Keramo (foto: HBVL)

80 jaar geschiedenis

Het productiebedrijf Keramo werd in Hasselt gebouwd in 1957 aan de Paalsteenstraat in Hasselt. Constant Kumpen vestigde zich in 1947 in Hasselt samen met zijn broer Emiel als handelaar in bouwmaterialen. Na de oorlog was er een grote bouwactiviteit en zo startten ze in 1950 ook met wegenbouwactiviteiten. Daaruit groeide de firma Kumpen die zich specialiseerde in wegenbouw en in handel van bouwmaterialen.

Vanaf 1991 gingen zij in de sector van de buizenproductie een partnerschap aan met de Oostenrijkse groep Wienerberger, die de helft van de aandelen overnam en in 1995 de andere helft. Zo ontstaat Steunzeug-Keramo. Het hoofdkantoor van het bedrijf ligt in Frechen, bij Keulen (Duitsland). Hasselt was lange tijd een belangrijk productiecentrum. Daarnaast waren er ook vestigingen in Nederland, Duitsland, Italië, Frankrijk en Polen. 

In 2000 was er ook al een herstructurering in het bedrijf in Hasselt en toen werden 99 werknemers ontslagen. De productie werd zo goed als gehalveerd naar 65.000 ton. Er was sprake van overcapaciteit op de Duitse en Europese markt.

Nu, 26 jaar later, wordt de volledige productie stopgezet. Zo verdwijnt een uniek keramisch bedrijf in Limburg én in Vlaanderen.