Maaslandse brikkenbekkers naar de Pruis

In de 19de eeuw was het armoede troef in Limburg en zeker in het Maasland. Er was weinig werk, nauwelijks bruikbare landbouwgrond en veel kinderarbeid. Mensen gingen op zoek naar een beter leven en een van de oplossingen was seizoensarbeid. Zo vertrokken in de tweede helft van de 19de eeuw tientallen mensen elk jaar uit het Maasland naar "de Pruis", naar Duitsland, om brikken te bakken...

Volgens onderzoek zouden de eerste brikkenbakkers uit het Maasland vanaf ongeveer 1860 naar Duitsland getrokken zijn. Maaslandse families vertrokken elk jaar rond Pasen om eind augustus, soms pas in oktober weer naar huis te keren. Deze families kenden het werk in de veldovens. Die bestonden toen ook aan de Maas. Het brikkenbakken in Duitsland was echter een stuk beter betaald.

Elk voorjaar maakte een steenbakker-ploegbaas afspraken met een grondeigenaar of opdrachtgever ter plaatse en zocht vervolgens een ploeg van zo'n tien steenbakkers bij elkaar. Dikwijls waren dat ook families. Veel 'brikkenbekkers' kwamen uit Mechelen-aan-de-Maas (Maasmechelen): 200 in 1884, in 1890 300 tot 350 arbeiders, die samen 25 ploegen vormden.

Ruhrgebied

De aanleiding voor die vraag naar extra arbeid aan Duitse kant was de economische opleving in Duitsland, vooral na de Duits-Franse oorlog van 1870. In die periode ontstond de staalindustrie in het Ruhrgebied. Steenbakkers uit de Maasvallei, zowel uit Nederland als België trokken naar de omgeving van Düseldorf, Keulen, Bonn en later ook zuidelijker. Daar bakten ze tijdens het zomerseizoen miljoenen bakstenen in grote veldovens.

Het moeten vele duizenden mensen geweest zijn die elk jaar weer uit het Maasland vertrokken. Er werden in die periode ook veel kinderen geboren die in de Duitse gemeenteregisters terug te vinden zijn. Er trouwden ginder uiteraard ook heel wat Limburgers die er ook bleven wonen...

De trek naar Duitsland eindigde met de Eerste Wereldoorlog. De grenzen werden gesloten en bijna alle steenbakkers keerden terug. De opening van de eerste Limburgse koolmijnen zorgde na de oorlog voor een grote vraag naar arbeidskrachten en zo was ook dat een reden om niet meer te vertrekken... 

Maaslandse brikkenbakkers in Duitsland (foto ecru.be)

Onbekend is onbemind

Over deze Limburgse seizoensarbeid is weinig geschreven. Het is nochtans belangrijk dat dit stuk van onze geschiedenis niet vergeten wordt. Andere vormen van seizoensarbeid vanuit Vlaanderen stonden meer in de belangstelling, bijvoorbeeld naar Noord-Frankrijk.

In Nederlands Limburg is er meer aandacht voor het verhaal, onder meer in het Historiehuis van de Maasstreek in Elsoo komt “brikke bakke op ut Pruuses” uitgebreid aan bod.

Voor Belgisch Limburg verscheen al in 1963 het interessante boekwerkje 'Naar de brikken' van Felix Persoons. De auteur kon toen nog levende getuigen interviewen! Meer recent schreef Johan Kusters uitgebreide werk 'De tocht der duizenden, Maaslandse brikkenbakkers naar Duitsland 1840-1914', uitgave van Stichting Erfgoed Eisden.

In 2019 organiseerden Stichting Erfgoed Eisden samen met Dienst Erfgoed Maasmechelen tijdens de erfgoeddagen een tentoonstelling 'In het spoor van de brikkenbekkers'.

Dat opent deuren...

Er is één opvallend ding aan het jaren '60 huis van mijn ouders: de blauwe voordeur met een deurgreep in keramiek. Nu blijkt aan die deurgreep ook nog een interessant verhaal verbonden te zijn. Begin mei 2026 stond in Het Belang van Limburg een uitgebreid artikel over deze unieke kunstwerkjes.

De deurgreep van de voordeur van mijn ouderlijk huis.

Grootste permanente kunsttentoonstelling

Blijkbaar werden in Vlaanderen in de jaren '60 en '70 door verschillende kunstenaars en bedrijven unieke keramische deurgrepen gemaakt. Het was een periode van veel uniforme nieuwbouw en de Belgen wilden zich toch op een of andere manier onderscheiden van hun buren. De deur en de deurgreep waren een gemakkelijke manier om dat te doen en zo ontstond er een aanbod aan opvallende deurgrepen die door heel wat Belgen gesmaakt werden. Het was bovendien een uniek Belgisch verschijnsel.

Het belang van Limburg schreef al in 2018 over grafisch ontwerpster Gerbrich Reynaert die overal in Vlaanderen dergelijke deurgrepen fotografeerde. In het recente artikel laat men antropologe Kathleen Boel aan het woord. Zij heeft intussen meer dan 4000 (!) keramische deurgrepen gefotografeerd en organiseert er tentoonstellingen mee. 

Antropologe Kathleen Boel op haar tentoonstelling met deurgrepen en foto's daarvan (foto HBVL, Florian Van Eenoo)

Kathleen Boel kreeg voor haar onderzoek in 2024 de Erfgoedprijs van de provincie Antwerpen. De antropologe ziet al deze deurgrepen als de grootste permanente kunsttentoonstelling in Vlaanderen.

Of dat nog lang het geval zal zijn is maar de vraag. De smaak van de Belgen is sterk veranderd en bij woningrenovatie verdwijnen dergelijke deuren en deurgrepen bijna systematisch. Alleen een enkeling heeft er aandacht voor.

Ook in Bree

De familie Vandermeulen in Bree blijkt in Limburg een belangrijke producent te zijn geweest van dergelijk deurgrepen. In het artikel in Het Belang van Limburg komt Els Vandermeulen aan het woord. Haar vader Leon Vandermeulen en zijn echtgenote Gerda Vaes hadden een atelier in Bree waar jarenlang gebruikskeramiek werd gemaakt, en dus ook de keramische deurgrepen die vandaag nog op duizenden Belgische voordeuren te vinden zijn.

Leon Vandermeulen was de derde zoon in een rij van zeven. Zijn ­vader Louis maakte dakpannen (Pannenfabriek Taxandria, Vandermeulen en Cie.) en dat bracht hem op het idee om keramiek te studeren in Duitsland. Leon begon op het bedrijfsterrein van de familie een eigen fabriek. Ze produceerden vazen, asbakken, kruisbeelden, wapenschilden voor gemeenten... en vooral: deurklinken. Het was blijkbaar vooral echtgenote Gerda (Gerdje) Vaes die voor de creativiteit verantwoordelijk was. In de jaren '80 stopten ze met de productie van keramiek.

Ik schreef al eerder een stukje over dakpannen en kunstkeramiek uit Bree. Het verhaal van Els Vandermeulen in Het Belang van Limburg maakt nu ook duidelijk hoe die vork in de steel zit...