Update: 142 Limburgse panovens, pannenfabrieken en steenbakkerijen

We vulden onze inventaris aan met nieuwe gegevens. In het totaal komen we nu aan 142 Limburgse panovens, pannenfabrieken en steenbakkerijen. 

Uiteraard is dat nog steeds maar een benadering van het werkelijke aantal bedrijven een bedrijfjes dat er ooit heeft bestaan in onze provincie. Heel veel steenbakkerijen die werkten met tijdelijke veldovens staan (nog) niet in de inventaris.
Uit allerlei overzichten, zoals de Almanakken, hebben we namen van steenbakkers en pannenbakkers maar waarover we niet meer informatie hebben. Ook die staan niet in de inventaris. Zo staan er van o.m. Wellen nog geen gegevens in de inventaris, maar we beschikken wel over enkele namen. Uit Heers kregen we een mooie getuigenis over de veldovens die er destijds actief waren, maar zonder concrete informatie over de steenbakkers of de locatie.

Van deze gemeenten hebben we, bij gebrek aan concrete gegevens, nog geen enkele pannenoven of steenbakkerij in onze inventaris:

• Diepenbeek
• Gingelom
• Ham
• Heers
• Herstappe
• Heusden-Zolder
• Pelt
• Wellen 
• Zonhoven
• Zutendaal

Nog eens een oproep dus: wie kan ons helpen om onze inventaris verder aan te vullen?

Deze steenbakkerij in Werm (Hoeselt) staat wel in onze inventaris omdat we de locatie kennen van de militaire kaart uit 1939 en luchtfoto's uit 1944 en 1945, maar we weten nog niet wie de uitbaters waren...

Onbekende steenbakkerij in Werm

Onlangs vonden we bij het bestuderen van oude stafkaarten in Hoeselt nog een steenbakkerij die we niet kenden. Op de militaire kaart van 1937 staat op het grondgebied van Werm een 'briq(ueter)ie' aangeduid gelegen langs de steenweg naar Tongeren. Allicht gaat het hier om een permanente steenbakkerij. Eenmalige veldovens werden normaal gezien niet aangeduid op dergelijke militaire kaarten.  Op andere kaarten is deze steenbakkerij niet terug te vinden.

De vraag is dus wie deze steenbakker was. Een mogelijkheid is dat het gaat om de familie Wagemans die volgens hun eigen informatie al sinds 1934 actief zijn. Mogelijk begonnen zij destijds op deze locatie met hun steenbakkerij?

Gezocht: onbekende steenbakkerij

Onbekende steenbakkerij (foto: PCCE)

Deze week kreeg ik van mijn collega's van het Provinciaal Centrum voor Cultureel Erfgoed een foto doorgestuurd uit de fotoverzameling van wijlen Bert Van Doorslaer. Het is een afdruk van een glasnegatief. De foto zou gemaakt kunnen zijn in de periode 1910-1920

Wat zien we? Een foto van een steenbakkerij, maar jammer genoeg zonder mensen. Het gaat duidelijk om een veldoven die gelegen is in een open gebied. Allicht een valleigebied. Het zou de Demervallei, maar evengoed de Maasvallei kunnen zijn. Je ziet grote oude populieren en populierenrijen en, als je inzoomt, knotbomen (linksachter) en lange rietkragen. Vooraan ligt een weg in kasseien met een onverhard pad er langs. Daarnaast een begroeide berm met allerlei bloeiende grassen (o.m. kropaar) en vermoedelijk een smalle gracht.

Het terrein van de steenbakkerij is mogelijk maar pas in gebruik genomen, misschien gaat het om een eenmalige productie tijdens het zomerseizoen. Vooraan staat een veldoven die volledig opgebouwd werd en reeds gebrand heeft en waarschijnlijk nog aan het afkoelen is. Rechts achter deze oven is er nog een stukje van een andere oven zichtbaar. Die lijkt wel al grotendeels te zijn afgebroken.

Op de voorgrond links een laag afdak (droogloods) zonder brikken of bakstenen, afgedekt met een dunne (metalen) golfplaat. Achteraan op het perceel staat er nog een. De gedroogde stenen zijn duidelijk allemaal verplaatst naar de gestapelde veldoven. Links liggen verspreid een aantal rieten matten die gebruikt worden om de drogende stenen te beschermen. Er staan ook drie kruiwagens. We zien stapels plankjes (of zijn het vlakke machinale dakpannen?) die vermoedelijk gebruikt werden bij het stapelen of beschermen van de ongebakken stenen. 

Achteraan links lijkt het dat er een werktafel staat waar brikken gemaakt kunnen worden. Het is niet duidelijk waar de gebruikte klei vandaan komt. Achteraan lijkt ook een hoop zand te liggen. Zand werd gebruikt om de vormen te 'bezanden' voor de bol klei er werd in gedrukt.

Tips zijn welkom

Momenteel hebben we geen enkel idee waar deze veldoven gelegen was. Er zijn weinig of geen herkenningspunten op de foto. In de periode 1910-1920 werden er vermoedelijk nog veel veldovens gebruikt om brikken te bakken.

De locatie en de uitrusting lijken een beetje op de steenbakkers die in Linkhout (Lummen) in de Demervallei actief waren. Maar het zou even goed een veldoven in het Maasland kunnen zijn...

Wie tips heeft of weet om welke veldoven dit gaan, mag het ons altijd laten weten!

(mailen kan via patrick @ boucneau . be)

Steenbakkers in de Demervallei in Linkhout (Lummen)

Oproep VVIA voor relicten keramische nijverheid: het Limburgse lijstje

De Vlaamse Vereniging voor Industriële Archeologie (VVIA) neemt het initiatief om belangrijk erfgoed van de keramische nijverheid te (laten) beschermen. Ze wil hierover in de loop van de volgende maanden een rapport overhandigen aan de Vlaamse overheid.

De aanleiding voor dit initiatief is het onduidelijke lot van twee belangrijke steenbakkerijen in Vlaanderen, nl de steen- en buizenbakkerij Dumoulin in Wijtschate en de steenbakkerij Hove in Ninove. Die laatste is nog een actieve traditionele steenbakkerij, maar ze zou omwille van milieuredenen de deuren moeten sluiten. Ook in Limburg zijn er steenbakkerijen die door strengere milieuregels of hun kleinschaligheid in de toekomst zouden kunnen verdwijnen. We schreven hier al eerder een stukje over op deze blog.

Dat zo'n kwantitatieve en kwalitatieve inventaris echt nodig is, blijkt onder meer uit de intussen verdwenen schoorsteen van de steenbakkerij van de koolmijn van Winterslag die desondanks nog steeds in de inventaris stond! 

VVIA wil de problematiek ruimer aanpakken en doet dus een oproep voor een brede inventarisatie. VVIA wil weten wat de toestand is van de beschermde sites en van de sites opgenomen in de vastgestelde inventaris. Bovendien is men ook op zoek naar relicten die (nog) niet beschermd zijn. 

In Limburg?

Voor Limburg hebben we op basis van onze inventaris een voorlopig lijstje opgesteld. Het is opvallend dat er in onze provincie heel weinig erfgoed bewaard bleef, maar dat er wel nog enkele kleine familiebedrijven actief zijn en er ook nog twee (oude) ringovens in gebruik zijn. 

Beschermd erfgoed en (mogelijk) relicten:

• Dilsen-Stokkem: Steenbakkerij Meulemans: nog bestaande directeursvilla?
• Halen, Loksbergen: Pannenfabriek Jorissen: beschermd ovengebouw en omgeving (inventaris)
• Hamont-Achel: Steenbakkerij Damen: woning
• Herk-de-Stad, Schulen: ruïne pannenoven en omgeving, Pannestraat (Inventaris)
• Eksel: panoven Aen de Welking, woning Beckers (Inventaris)
• Tongeren: Pannenfabriek Notre-Dame (Francart): kerkje (inventaris), woningen en bedrijfsgebouw (nu in gebruik als schietclub)
• Voeren: uitgebrikte gronden Voervallei (Inventaris)
  

 Nog actieve bedrijven met (mogelijk) erfgoed:

• Bilzen, Kleine-Spouwen: Vandersanden (oude schoorsteen)
  
• Dilsen-Stokkem: Vandersanden
• Hasselt: Keramo (oude schoorstenen)
  
• Hoeselt, Werm: Steenbakkerij Wagemans (veldovens!)
• Lanaken, Veldwezelt: Steenbakkerij Heylen
• Lanaken, Kesselt: Steenbakkerij Nelissen (oude fabrieksmuur)
  
• Maaseik: Steenbakkerij Schouterden, Wienerberger (ringoven uit 1911!)
• Maasmechelen: Vandersanden
• Riemst, Membruggen: Steenbakkerij Membruggen (ringoven uit 1960!)
• Tessenderlo: Steenbakkerij Wienerberger

Omdat we nog maar weinig locaties uit onze inventaris ter plaatse bezocht hebben bestaat de mogelijkheid uiteraard dat er ter plaatse misschien nog nog relicten van oude panovens of steenbakkerijen bewaard bleven. Anderzijds weten we ook niet welke erfgoedwaarden er nog aanwezig zijn in de bestaande actieve steenbakkerijen. We hebben in elk geval enkele bekende aspecten vermeld. De twee nog actieve ringovens zijn zeker uniek in Vlaanderen!

Alle aanvullingen en suggesties zijn welkom. Op de website van VVIA kan je hiervoor een invulformulier downloaden.

Gezocht: hulp van het Tongerse publiek!

Samen met het Stadsarchief van Tongeren zoeken we meer info over de steenbakkerij van de familie Francart.

Van 1907 tot 1982 was in Tongeren de Pannen- en steenbakkerij Onze-Lieve-Vrouw (Tuileries et briqueteries Notre Dame) actief. Het bedrijf werd opgericht door Sylvain Francart en zijn zoon Henri Francart. Het was een uniek bedrijf: van bij de start beschikte het over een stoomketel voor de eigen elektriciteitscentrale, een kolenvergasser en kort na de Eerste Wereldoorlog ook over een tunneloven. Waarschijnlijk was dit de eerste tunneloven in België.
Het bedrijf stopte in 1982 en alle gebouwen werden gesloopt. Enkel het gebouw waar de Schuttersvereniging Tongria gehuisvest is en enkele arbeiderswoningen bleven bewaard. Net als de Sint-Jozefskerk die oorspronkelijk ook door de familie Francart gebouwd werd.

Zoals ik al eerder schreef is het onze bedoeling om de geschiedenis van het bedrijf te schrijven aan de hand van documenten, foto’s, persoonlijke verhalen… We doen dit samen met enkele afstammelingen en met de hulp van het Tongerse Stadsarchief. Omdat er nauwelijks archieven van het bedrijf bewaard zijn gebleven doen we nu een oproep naar de inwoners van Tongeren.

We veronderstellen dat er nog heel wat informatie te vinden is, ook al is de sluiting intussen al 40 jaar geleden...

 

Een familie steenbakkers in Het Greven...

Ik kreeg onlangs een mooie foto doorgestuurd van Marc Gonnissen die me al eerder aan interessante informatie heeft geholpen. Het artikel met de foto draagt als titel 'Brikkenbakken - anno 1920' en komt uit een oud nummer van 'De Bakeman', heemkundig tijdschrift van de Kunstkring Arnold Sauwen uit Stokkem (Jaargang IV, mei 1981).

Op de foto staat een groep steenbakkers (brikkenbakkers in het "Greven"), meer bepaald een hele familie, die volgens het bijschrift 'brikken inzetten voor de ringoven van Ramaekers uit Eisden'. Bij de foto is aangegeven wie de mensen zijn die op de foto staan.

Het is een beetje een tragische foto. De groep steenbakkers staat met hun materiaal tussen de rijen drogende brikken, afgedekt met rietmatten. Niemand lacht naar de fotograaf. Ook de kinderen niet. Brikkenbakkers hadden geen gemakkelijk leven, maar hier valt het wel erg op.

Links zien we een werkbank en de man er achter houdt zijn vorm (steenmal) voor zich. Rechts zien we een rijplank met bovenaan waarschijnlijk een kruiwagen (met daarachter misschien een bak waarin de bewerkte klei gestort werd), twee mannen houden een hak vast.

Deze mensen zijn helemaal (nog) niet bezig met het inladen van een ringoven. Op de foto is overigens geen enkel gebouw te zien.

Raadsel...

Het is (nog) niet helemaal duidelijk voor welke steenbakkerij deze mensen werken. Heel waarschijnlijk gaat het om Steenbakkerij/pannenbakkerij Meulemans, tenminste als de informatie bij de foto klopt. Steenbakkerij Meulemans werd namelijk mee opgericht door zijn schoonbroer en burgemeester Antoon Ramaekers.

Maar er in een probleem met deze informatie. Er staat ook dat de mensen zich in Het Greven bevinden. Steenbakkerij Meulemans lag namelijk langs de Rijksweg en niet in Het Greven. Bovendien werd deze steenbakkerij, volgens de informatie waarover we beschikken, opgericht in 1924 en de foto zou dateren uit 1920! Vlakbij Het Greven, 'Op het Kerkveld' lag wel nog een andere steenbakkerij, namelijk de steenbakkerij van de Koolmijn van Eisden die hoogstwaarschijnlijk ook over een ringoven beschikte... Daar werden exclusief voor de koolmijn stenen gebakken...

De informatie die in 1981 aan de foto werd toegevoegd klopte dus niet helemaal en hield misschien geen rekening met de steenbakkerij van de koolmijn. Ofwel was de plaatsaanduiding niet juist en in dat geval werkten deze brikkenbakkers mogelijk wel voor steenbakkerij Ramaekers/Meulemans... Misschien vinden we ooit de oplossing van de puzzel...

De mensen op de foto behoren blijkbaar (bijna) allemaal tot het gezin Jan Servatius Detrez en Anna Maria Ferson uit Stokkem. Ze hadden samen tien kinderen. Alleen hun oudste dochter is er niet bij. Sommige kinderen werden geboren in Duitsland. Blijkbaar ging het gezin destijds ook werken als seizoenarbeiders-brikkenbakkers in Duitsland, zoals vele families uit het Maasland...

Behalve het gezin Detrez staan ook Louis Hendriks en Jan Bisschops op de foto.

 

 

Bronnen:

• Marc Gonnissen
• Gerard Mostert, Kunstkring Arnold Sauwen
• Geneanet
• J. Kusters, De tocht der duizenden. Maaslandse brikkenbakkers naar Duitsland: 1840-1914.

Geglazuurde bakstenen uit Tongeren

In een Nederlands boek over de geschiedenis van de baksteen vonden we een interessante foto terug in een hoofdstuk over geglazuurde bakstenen (met dank aan Geneviève Gilbert). Het boek ‘Biografie van de baksteen: 1850-2000’ is geschreven door Ronald Stenvert en je kan het downloaden op de website van de Nederlandse Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed.

Het gaat concreet om een gele baksteen in de voorgevel van een beschermde woning in de Sint-Jansstraat (nr. 7) in Tongeren. Op de steen staat de merknaam 'Moens' gedrukt. De woning zou gebouwd zijn in het begin van de 20ste eeuw. Momenteel is het niet duidelijk wie deze fabrikant Moens uit Tongeren in feite was. 

Langs de Maastrichtersteenweg lag een pannenoven die eigendom was van Hendrik Frans Moens, maar deze oven zou volgens kadastergegevens al gestopt zijn in 1875. Er zijn echter aanwijzingen (o.m. oude kaarten) dat het bedrijf toch langer actief was.

Tot nu toe vonden we ook nog nergens een vermelding dat het bedrijf van Hendrik Frans Moens geglazuurde bakstenen geproduceerde. Mogelijk dus wel. Er is ons tot nu toe geen enkel ander bedrijf in Tongeren bekend dat eigenaar was van ene Moens.

In Tongeren produceerden ook andere bedrijven geglazuurde bakstenen en andere elementen. Dat was zeker zo voor 'Tuileries et briqueries Notre-Dame' van de familie Francart. Een mooie voorbeeld daarvan is het kerkje dat Henri Francart bouwde vlakbij fabriek. Het kerkje geeft, vooral aan de binnenzijde, een mooi beeld van de bouwmaterialen die door de firma Francart geproduceerd werden: geglazuurde elementen, in transparant glazuur, maar ook in uiteenlopende heldere kleuren.

Update

Onlangs kreeg ik een interessante reactie van Mario Baeck, dokter in de kunstgeschiedenis en een specialist in o.m. keramiek en geglazuurde tegels. In tegenstelling tot mijn interpretatie (en die van het Nederlands boek) gaat het niet om bakstenen, maar om geglazuurde tegeltjes (gevelstrips). De firma Moens was daar blijkbaar om bekend en het gaat dus inderdaad om het bedrijf Moens uit mijn inventaris. Van Mario Baeck kreeg ik nog een mooie bijkomende foto doorgestuurd.
Ook volgens het stadsarchief van Tongeren (met dank aan Steven Vandewal) dateert de woning uit het laatste kwart van de 19de eeuw...  

 

Kunstkeramiek en dakpannen, made in Bree?

Een van de bekende Limburgse pannenfabrieken was zeker het bedrijf Taxandria uit Bree. Het werd opgericht rond 1900 en was tot laat in de jaren 1960 actief. De exacte data kennen we nog niet.

Opvallend is dat het bedrijf, zowel in zijn beginperiode als later in zijn bestaan, ook bloempotten produceerde én, volgens een artikel in Het Belang van Limburg uit 1952, ook zogenaamd kunstkeramiek maakte: sierpotten, vazen, schotels, enzovoort.

Waarschijnlijk was deze productie vergelijkbaar met die van andere Belgische bedrijven zoals de Hasseltse keramiekfabriek 'Manufacture de céramiques décoratives de Hasselt'.

Het is ons niet duidelijk welke producten precies bij Taxandria werden gemaakt. Op veilingsites vind je regelmatig voorwerpen en vazen die de vermelding dragen 'Keramiek Bree', maar het is niet duidelijk of deze producten uit Dakpannenfabriek Taxandria komen of dat ze in een ander Brees bedrijf werden gemaakt.  Allicht zijn er inwoners van Bree die ons meer kunnen vertellen...

Een van de leuke dingen die we op het internet vonden was deze schaal!

Schaal met vermelding 'Keramiek Bree'

Lommelse baksteen of kalkzandsteen?

In 1906 werd door de familie Emsens een steenbakkerij ('briqueterie') opgericht in Stevensvennen in Lommel. Deze steenbakkerij maakt deel uit van de eerste activiteiten van wat later de grote multinationale onderneming Sibelco zou worden.

Alleen is het niet duidelijk of er in deze steenbakkerij wel echte 'bakstenen' werden gemaakt. Er werden in elk geval ook kalkzandstenen geproduceerd op basis van het prachtige witte zand dat ter plaatste werd ontgonnen. Ze werden onder de merknaam 'Briques Sili' verkocht. De steenbakkerij stopte haar activiteiten in de periode voor de Eerste Wereldoorlog.

Elders in Lommel (vooral ten noorden van het kanaal Herentals-Bocholt) werd zeker klei gebruikt voor het bakken van stenen.

Steenbakkerij van de familie Emsens in Stevensvennen rond 1910

Met 5 steenbakkerijen in Sint-Truiden staat de teller nu op 115!

Op de oude stafkaarten van 1873, 1904 en 1939 staan er rond Sint-Truiden wel 5 'briqueteries' vermeld. Vijf steenbakkerijen dus!

Drie steenbakkerijen liggen ten zuidoosten van Sint-Truiden (zie militaire kaart 1873), eentje ligt aan de Gorsemweg ten noorden van het station (militaire kaart 1904)  en de vijfde aan de Tramstraat (militaire kaart 1939) . Op die locatie ligt nu de wijk Brialmont met straatnamen als Kleistraat, Leemstraat en Steenovenstraat...

Aangezien ik alle vermeldingen op oude kaarten opneem in mijn inventaris staat de teller daarmee op 115 pannenovens en steenbakkerijen!
Daarvan zijn er 51 panovens uit de inventaris van het primitief kadaster rond 1840, 28 zijn andere historische  panovens en pannenfabrieken en 36 zijn verdwenen of nog bestaande steenbakkerijen.
Van 105 is intussen een fiche beschikbaar.

Ten zuidoosten van Sint-Truiden staan op de militaire kaart van 1873 wel drie 'briqueteries' vermeld

Gezocht: nog onbekende panovens en steenbakkerijen!

Tussen al mijn gegevens zitten nog heel wat vraagtekens. Kranteknipsels met advertenties van pannenbakkers die reclame maken voor hun pannen, bijvoorbeeld in de Tongerse krant De Postrijder of in Het Belang van Limburg. Verwijzingen naar panovens waarvan ik de naam niet (her)ken...

Eén van de opvallende voorbeelden is een kaartje uit een publicatie van geologen Tavernier en Gulinck. Het gaat om een artikel dat werd geschreven naar aanleiding van een congres in 1947: "Les Roches argileuses de la basse et de la mouyenne Belgique", over de kleilagen in laag en midden België dus.
Hierin worden de belangrijkste kleilagen besproken, telkens met de vermelding van de locaties waar de klei werd of wordt gebruikt voor de productie van pannen, buizen en bakstenen. De meeste locaties zijn me bekend en komen voor in mijn inventaris. Telkens kan je ook wel vermoeden over welke pannen- of steenbakkerij het gaat.

Toch blijven er verschillende vragen: van sommige ovens ben ik verbaasd dat ze nog worden vernoemd omdat ik dacht dat ze op dat moment al lang niet meer actief waren, dat is bijvoorbeeld het geval voor de panoven in Henis. Een andere opvallende locatie is Stevoort. Tot nu toe had ik daarover geen enkele vermelding gevonden. Tenzij het hier uiteraard gaat over steenbakkerijen zonder vaste oven...  En ook van Kuttekoven of Neeroeteren weet ik niet over welke ovens dit zou kunnen gaan...

Iemand die hier duidelijkheid kan verschaffen?

Kaartje uit het bewuste artikel:
de A staat voor alluviale klei, R voor Rupeliaan (of Boomse klei) en T voor Tongeriaan