vrijdag 3 oktober 2025

Het 'système Francart' in de kerk van Bierbeek

Het plan was dat ik tijdens Open Monumentendag in september naar Bierbeek zou gaan voor een bezoek aan de Sint-Hilariuskerk, maar dat liep anders dan verwacht. Dankzij mijn goede vriend Liebrecht Saelen kan ik toch interessante nieuwe foto's laten zien.

Sint-Hilariuskerk van Bierbeek (VIOE, Kris Vandevorst, maart 2009)

De eeuwenoude Sint-Hilariuskerk van Bierbeek werd tussen 1906 en 1909 hersteld. Men verving toen ook het plafond van de middenbeuk van de kerk. De architect gebruikte daarvoor het zogenaamde 'systeem Francart'. Deze speciale holle keramische elementen werden meestal bevestigd aan een metalen draagstructuur. In Bierbeek werden de platte elementen blijkbaar tussen houten balken gemetst. 

In een artikel over een studie in het tijdschrift Relicta, uitgegeven door Onroerend Erfgoed, gaat het over de geschiedenis van de kerk in Bierbeek en over de dakstructuur. Op pagina 80 lezen we volgende voetnoot: "De tegels, 20 x 40 x 2,5 cm, dragen de stempelmerken francart en beersse. Het zijn producten van de steenbakkerij ‘S.A. des Briqueteries et Tuileries Saint-Joseph’ te Beerse bij Turnhout."
Blijkbaar ging het dus om holle keramische elementen uit het bedrijf van Francart in Beerse. Later zouden Sylvain en Henri Francart in Tongeren dezelfde producten blijven produceren. Het 'Système Francart' werd destijds in veel grote gebouwen gebruikt: scholen, fabrieken, kerken... 

Foto's uit het parochiearchief 

Dankzij mijn goede vriend Liebrecht Saelen, die op zoek ging in het Bierbeekse parochiearchief, kunnen we onderstaande foto's tonen. Die foto’s dateren van 2008. De eerste foto toont duidelijk de gebruikte keramische elementen met een formaat van 20 x 40 x 2,5 cm, zoals beschreven in het vermelde artikel. Op de andere foto's zie je meer details van het stempelmerk op de stenen. Je ziet duidelijk de aanduidingen 'FRANCART' en 'BEERSSE'. 
In de lastenboeken van de verbouwingen van 1900-1910 werd jammer genoeg geen bijkomende informatie gevonden. 

Opvallend is dat deze verbouwing tussen 1906 en 1909 plaatsvond met stenen die afkomstig zijn uit Beerse. Nochtans verhuisde Sylvain Francart al in 1907 naar Tongeren waar hij een nieuw bedrijf startte. Hij overlijdt in 1908. Zijn zoon Henri zet het bedrijf verder. Op het ogenblik van de verbouwing werden er dus blijkbaar nog producten met het merk 'Francart' van het bedrijf in Beerse verkocht, ook al was de fabriek intussen overgenomen. Mogelijk produceerde het bedrijf in Beerse nog onder de oude bedrijfsnaam en werd er samengewerkt met het nieuwe bedrijf van Sylvain of Henri Francart in Tongeren...

Foto van de holle keramische elementen, formaat van 20 x 40 x 2,5 cm (foto parochiearchief Bierbeek)
Stempelmerk op holle elementen 'FRANCART' (foto Parochiearchief Bierbeek)

Stempelmerk op holle elementen 'BEERSSE' (foto Parochiearchief Bierbeek) 

 



vrijdag 19 september 2025

Steenbakkers in Diepenbeek

Stilaan vinden we ook informatie over steenbakkers en pannenbakkers in gemeenten waarover we tot nu niets wisten. Zo vonden we eindelijk ook twee steenbakkers in Diepenbeek... 

De oudste vermelding vonden we in de Almanak van 1857. Daarin staat onder Diepenbeek een 'briquetier' vermeld, namelijk ene G. Grommen.

Meer informatie konden we voorlopig over steenbakker Grommen niet vinden, ook niet waar hij eventueel actief was. Een zoektocht in verschillende stambomen op Geneanet leverde ons twee mogelijke kandidaten op. Gerardus Grommen werd geboren op 25 augustus 1811 in Diepenbeek en overleed er op 17 maart 1883. Hij was gehuwd met Lucia Blocken. Een andere kandidaat is Willem (Guillielmus) Grommen. Hij werd in Diepenbeek geboren op 12 augustus 1822 en overleed er op 10 april 1874. Hij was gehuwd met Maria Anna Croux. Hopelijk vinden we snel meer aanwijzingen.

Harde klampsteen 

Recent vonden we op de website hetarchief.be in een oude krant 'De Onafhankelijke der Provincie Limburg' van 24 juni 1874 een kleine advertentie van 'den heer Huybrechts te Diepenbeek'. Steenbakker Huybrechts verkoopt op zijn steenbakkerij 'bij het dorp' de 'allerbeste harde klampsteen aan eenen zeer voordedeligen prijs'.

Advertentie in de krant De Onafhankelijke der Provincie Limburg van 24 juni 1874

Ook over steenbakker Huybrechts weten we voorlopig niets meer. We vonden verschillende mogelijke kandidaten in stambomen op Geneanet.

Joannes Wilhelmus Huybrechts werd in Diepenbeek geboren op 29 november 1804. Hij overleed er op 15 november 1890. Hij was gehuwd met Maria Christina Gijbels.

Een andere kandidaat is Lambertus Huybrechts (ook Houbrechts). Hij werd geboren op 2 november 1840 en overleed op 17 februari 1915. Hij was gehuwd met Digna Vanhex.

Onze beste kandidaat is evenwel Joannes Franciscus Huybrechts. Deze Huybrechts werd in Diepenbeek geboren op 10 juli 1845 en overleed in Tongeren op 29 januari 1925. Hij was gehuwd met Sidonia Lambert. Hij is in een bepaalde periode hoofdconducteur bruggen en wegen! Zo iemand wist misschien ook wel hoe je brikken moest bakken...

Op oude kaarten is in Diepenbeek niet meteen een aanduiding van een steenbakkerij terug te vinden... 

Wordt hopelijk vervolgd!


dinsdag 2 september 2025

Open monumentendag 2025


Open Monumentendag 2025 nodigt iedereen uit om met extra aandacht naar ons architecturaal erfgoed te kijken. De gevels, parken en gebouwen waar we op een normale dag gewoon voorbij lopen, zitten vol schoonheid en interessante weetjes. Onder de noemer ‘In stijl’ focust OMD25 onder andere op bekende en minder bekende architecten, bijzondere bouwstijlen, iconische gevels en de specifieke architectuur van kerken, militair erfgoed en parken en tuinen. 

Steenbakkers in Boom 

Wij zijn uiteraard geïnteresseerd in industrieel erfgoed en meer bepaald dat van steenbakkerijen en pannenfabrieken. Jammer genoeg is de oogst dit jaar erg mager. Allicht heeft dat ook met het thema te maken. In het programma vonden we enkel steenbakker 't Geleeg in Boom terug.

Industrieel erfgoed in Limburg 

Dichter bij huis, in mijn eigen provincie Limburg, zijn er dit jaar wel enkele interessante locaties te bezoeken als je interesse hebt in industrieel erfgoed.
Er zijn activiteiten in en rond twee historische mijnsites, nl. in Beringen en in Zwartberg.
Er is een voormalige brouwerij en een stroopfabriek waar je op bezoek kan. En dan is er ook nog een hele reeks watermolens, nl. in Kaulille, in Bocholt, in Opoeteren, in Neeroeteren (unieke zaagmolen!), nog eentje in Neeroeteren en een windmolen in Maasmechelen!

Sint-Hilariuskerk van Bierbeek (VIOE, Kris Vandevorst, maart 2009)

Francart in Bierbeek

Zelf ga ik misschien naar Bierbeek. In de eeuwenoude Sint-Hilariuskerk werd in 1910 het plafond van de kerk hersteld. Men maakt daarvoor gebruik van het zogenaamde 'systeem Francart'. Deze speciale holle keramische elementen werden meestal bevestigd aan een metalen draagstructuur. In Bierbeek werden de platte elementen blijkbaar tussen houten balken gemetst.
In een artikel over een studie in het tijdschrift Relicta, uitgegeven door Onroerend Erfgoed, gaat het over de geschiedenis van de kerk in Bierbeek en over de dakstructuur. Op pagina 80 lezen we volgende voetnoot: "De tegels, 20 x 40 x 2,5 cm, dragen de stempelmerken francart en beersse. Het zijn producten van de steenbakkerij ‘S.A. des Briqueteries et Tuileries Saint-Joseph’ te Beerse bij Turnhout."
Blijkbaar ging het dus om holle keramische elementen uit het bedrijf van Francart in Beerse. 

Vanaf 1907 bouwde Sylvain en Henri Francart in Tongeren een nieuwe fabriek. Daar zouden ze dezelfde producten produceren. Het 'Système Francart' werd destijds in veel grote gebouwen gebruikt: scholen, fabrieken, kerken... 

Er zijn tijdens OMD25 rondleidingen in de Sint-Hilariuskerk, maar het is me niet duidelijk of de stenen afkomstig van steenbakkerij Francart zichtbaar zullen zijn tijdens het bezoek... Wordt vervolgd.

vrijdag 29 augustus 2025

Feest bij steenbakkerij Schouterden in 1923

In het Belang van Limburg van een aantal jaren geleden vonden we een prachtige foto van het personeel van steenbakkerij Schouterden in Maaseik. De foto verscheen op de pagina '1000poot' in de reeks 'Uit de oude doos'.

Op de foto is het personeel duidelijk in feeststemming. Heel wat arbeiders hebben een wijnfles in de hand, schenken een glas uit en drinken er van. Op de foto ook heel wat vrouwen en kinderen, en baby's. Allicht mochten de families van de personeelsleden voor de gelegenheid mee op de foto. De meeste hebben hun 's zondagse kleren aan. Een persoon draagt klompen.

Op het bordje staat de datum vermeld, 21-7-1923, en 'Steenbakkerij Th. Schouterden - In't feest'. Sommigen hebben een werktuig in de hand (een houweel, de andere werktuigen herkennen we niet...) en de persoon vooraan in het midden een baksteen. Links en rechts zien we een paard. Het rechtse dier zou ook een muildier (een kruising tussen ezel en paard) kunnen zijn. Die werden vroeger veel als lastdier gebruikt. Er staat ook een hond mee op de foto.

Een nieuwe schouw

Theopiel Schouterden startte in 1908 met een veldoven in Het Hamont in Maaseik. In 1911 bouwt hij een ringoven. 
De schoorsteen bij de ringoven werd in 1923 gebouwd door de Nederlandse aannemer Peter Johannes Geelen (1895 -1964). Een aantal jaren geleden werd de gemetste schouw vervangen door een metalen exemplaar. De ringoven uit 1911 wordt vandaag nog steeds gebruikt. 

Steenbakkerij Schouterden (nu Wienerberger), de oude ringoven met links de nieuwe metalen schouw
(Foto: 'Maaseik, ontstaan van een grensstad')

Waarschijnlijk was de bouw van de schoorsteen in 1923 dus de aanleiding voor het feest. Of zouden ze samen de nationale feestdag hebben gevierd? Onwaarschijnlijk.

 

maandag 25 augustus 2025

De Limburgse keramische sector in 1871

Naar aanleiding van de grote internationale tentoonstelling in Londen in 1871 werd door de Belgische delegatie een rapport geschreven over de verschillende deelnemende sectoren en naar aanleiding daarvan ook over elke Belgische bedrijfssector. Zo ook over de grofkeramische sector in België.


In 1871 vond in Londen de jaarlijkse internationale tentoonstelling plaats. Die werd in South Kensington gehouden. Deze tentoonstelling volgde op de Grote Tentoonstelling van 1851 en de Internationale Tentoonstelling van 1862. Tijdens deze tentoonstellingen presenteerden bedrijven uit de deelnemende landen, waaronder België, hun assortiment met nadruk op nieuwe producten en uitvindingen.


De officiële Belgische delegatie publiceerde naar aanleiding van de tentoonstelling een uitgebreid rapport over de deelnemende Belgische sectoren en dus ook over de grofkeramische sector. 

Over deze bedrijfssector in Limburg lees je het volgende:

Il existe dans le Limbourg 40 briqueteries et tuileries, occupant 265 ouvriers, et donnant un rendement approximatif d'un demi-million de francs (50 millions de briques, etc. ); ces fabriques ne travaillent que pour les besoins de la province, à part celles qui sont établies, au nombre de 6, à Reckheim et à Mechelen, lesquelles, profitant de leur situation avantageuse le long du canal de Maestricht à Bois-le-Duc, exportent une partie de leurs produits en Hollande. 
Les tuileries limbourgeoises, dont les fabricats sont estimés, sont situées à Tongres, Haelen, Herck-Saint-Lambert, Reckheim, etc. 

Dit is de (vrije) vertaling:

Er zijn 40 steen- en dakpannenfabrieken in Limburg, met 265 werknemers en een productie van ongeveer een half miljoen frank (50 miljoen bakstenen, enz.); deze fabrieken werken uitsluitend voor de behoeften van de provincie, met uitzondering van de zes in Rekem en Maasmechelen, die, profiterend van hun gunstige ligging langs het kanaal van Maastricht naar 's-Hertogenbosch (de Zuid-Willemsvaart), een deel van hun producten naar Holland (Nederland) exporteren.
De Limburgse dakpannenfabrieken, waarvan de producten (het) hoog(st) worden ingeschat, zijn gevestigd in Tongeren, Halen, Sint-Lambrechts-Herk, Rekem, enz.

De 40 Limburgse bedrijven in 1871

Het is interessant om na te gaan op welke informatie deze gegevens gebaseerd zijn. Voor die periode beschikken we onder meer over cijfers uit de zgn. nijverheidstellingen namelijk van 1846, 1880 en 1896. Daarin werden per bedrijfssector o.a. het aantal bedrijven, de jaarlijkse productie en het aantal werknemers geregistreerd. In 1846 waren er volgens die telling 65 keramische bedrijven in Limburg; in 1880 waren er 80 bedrijven en in die van 1896, de meest gedetailleerde, telde men 22 pannenfabrieken en 92 steenbakkerijen. 
De zogenaamde Almanakken bevatten per gemeente de namen van steen- en pannenbakkers. In 1857 zijn er voor de opgenomen gemeenten 95 'tuilers' en 'briquetiers' vermeld, in 1866 109, in 1882 111, en in 1888 91. 
In de inventaris die Willem Driesen opstelde op basis van het primitief kadaster uit 1840 zijn voor Limburg 51 pannenbakkerijen opgenomen.

Het vermelde aantal van 40 steen- en dakpannenfabrieken is dus aan de lage kant en je kan je de vraag stellen hoe dit aantal tot stand kwam. Het is ook niet duidelijk over hoeveel steenfabrieken en hoeveel pannenfabrieken het gaat. 

Steenbakkerijen

Wat de steenbakkerijen betreft heeft men het in het rapport van 1871 enkel over Rekem en Maasmechelen die "een deel van hun producten naar Holland exporteren". Meer komen we in het rapport over de Limburgse steenbakkerijen niet te weten.
Volgens de nijverheidstelling uit 1896 zijn er 9 steenbakkerijen actief in Rekem en 3 in Maasmechelen. 
Op basis van de Almanakken van 1866 en 1888 komen we op 8 steenbakkers in Rekem en 5 in Maasmechelen.
  • Voor Rekem: 
    Beckers L., Col H., Humblé F., Kallen L., Ledoux F., Macors F., Paulussen frs. en Thoné P.
  • Voor Maasmechelen: 
    Akkermans L., Gorisen A., Hennoumont F., Herys J. en Smeets J.

Pannenfabrieken

Voor de pannenfabrieken vermeldt men een aantal gemeenten met bedrijven "waarvan de producten hoog worden ingeschat", namelijk Tongeren, Halen, Sint-Lambrechts-Herk en Rekem. Volgens de nijverheidstelling uit 1896 zijn er 5 pannenfabrieken in Tongeren, 2 in Loksbergen (nu Halen), geen in Sint-Lambrechts-Herk en 1 in Rekem.
Uit de inventaris van het primitief kadaster van 1840 kennen we 6 pannenfabrieken in Tongeren, geen in Halen, 1 in Sint-Lambrechts-Herk en 6 in Rekem.
In de Almanakken vinden we voor 1866: 6 pannenbakkers in Tongeren, geen in Halen, 1 in Sint-Lambrechts-Herk en 5 in Rekem.

Het zou dus samengevat kunnen gaan om volgende pannenfabrieken:

Waarom in dit overzicht geen sprake is van bijvoorbeeld Schulen of Bilzen weten we niet. De pannen van Schulen en Bilzen hadden immers ook een goede reputatie...

 

 

(Met dank aan Paul De Niel die ons op het spoor bracht van dit rapport uit 1871...)

woensdag 13 augustus 2025

Een pannenfabriek met een kerk

Over het bedrijf van de familie Francart publiceerden we al heel wat informatie. Interessant is dat directeur Henri Francart in de jaren '30 van vorig eeuw zelf een kerk bouwde voor zijn personeel. Dit kerkje was een echt uithangbord voor het bedrijf.

In de periode tussen de twee wereldoorlogen produceerde de pannenfabriek van Henri Francart naast hun bekende 'système Francart' (een systeem van keramische elementen voor daken en muren), vooral geglazuurde bakstenen. Directeur Henri was een diepgelovig man en het kerkje dat door hem in 1932 werd gebouwd op de rand van het bedrijfsterrein aan de Henisstraat in Tongeren, was een echt uithangbord voor de producten die door het bedrijf werden gemaakt.

Speciaal aan dit kerkje is dat het gebouwd werd met een stalen skelet. Dat was ook de manier waarop het 'Systeme Francart' werd gebruikt, namelijk keramische elementen die bevestigd werden aan een stalen structuur. De binnenafwerking van het kerkje bestaat volledig uit gekleurde bakstenen in diverse kleuren en modellen.

Kerk in opbouw in 1932. We zien de stalen structuur en achteraan de ruwbouw van de directeurswoning.
(Foto: familiearchief Francart)
Achteraan het kerkgebouw werd de directeursvilla toegevoegd. De laatste directeur van het bedrijf, nl. Jean-Marie Francart, woont er nog steeds. 

Zicht op de kerk en de directeurswoning vanaf het bedrijfsterrein begin jaren '50. 
Vooraan zien we in het midden Henri Francart (1882-1952) en links zijn zoon Sylvain.
(Foto: familiearchief Francart)
Begin jaren '60 werd de kerk uitgebreid, o.m. met een kapel voor de Heilige Rita. Sindsdien is de kerk ook een bedevaartsoord voor deze heilige. De plechtige inhuldiging kwam in de krant. In het artikel lezen we ook dat Henri Francart de kerk al in 1950 overdroeg voor de nieuwe parochie die in 1954 officieel werd opgericht. Blijkbaar werd het kerkje tot dan als een 'noodkerk' beschouwd.  

Het kerkje is een levende illustratie van de producten van het bedrijf van de familie Francart. De 'Pannen-en steenbakkerij Onze-Lieve-Vrouw' sluit in 1982 definitief de deuren en wordt vervolgens afgebroken. Het kerkje en de directeurswoning, evenals drie arbeiderswoningen worden behouden. Ook het 'nieuwste' gebouw van het bedrijf bleef overeind en wordt nog steeds gebruikt door schuttersvereniging Tongria. 

Een beeld van het interieur van de kerk (foto: Patrick Boucneau)

 

Unieke rondleiding in de Sint-Jozefskerk

Op zondag 7 december 2025 wordt door de toeristische dienst van de stad Tongeren-Borgloon voor de tweede keer een unieke rondleiding georganiseerd in deze Sint-Jozefskerk. Toeristisch gids Paul Denis vertelt het verhaal van de kerk (en het bedrijf van de familie Francart) onder meer op basis van onze informatie en een interview met Jean-Marie Francart, de laatste directeur van de pannenfabriek.

Praktische informatie:
Rondleiding op zondag 7 december, om 14 uur.
Parkeerplaats: parkeerterrein bij Henisstraat 20 te Tongeren.

Inschrijven via Visit Tongeren-Borgloon, info@visittongerenborgloon.be of 012 80 00 70

dinsdag 12 augustus 2025

Nog meer foto's van Steenbakkerij Vanheusden

Het is altijd fijn om reacties te krijgen op onze blog en onze nieuwsbrief. Naar aanleiding van de foto die we vorige keer publiceerden over de steenbakkerij van de familie Vanheusden kreeg ik een reactie van Paul Denis, geograaf en lid van de geologische werkgroep Geolim. 

Paul stuurde me twee foto's van de laatste veldoven die door Marcel en zijn zoon Michel Vanheusden in Piringen (Tongeren) werd gebakken. Dat was blijkbaar op 30 juni 1989. 

Op de foto's zien we de veldoven in opbouw. Onderaan is met gebakken stenen een basis opgebouwd die ook voor de luchttoevoer moet zorgen. Daarop komen lagen ongebakken stenen met telkens een laag (fijne) steenkool. Die steenkool staat klaar in grote bakken (paloxen).
De oven wordt aan de zijkanten dichtgesmeerd met leem of klei om de warmte en het vuur binnen de oven te houden. De oven is hier reeds aangestoken. Terwijl de oven al brandt wordt hij verder opgebouwd tot alle ongebakken stenen zijn gestapeld en de uiteindelijke hoogte is bereikt.

Zicht op de veldoven in opbouw met links een pallet met ongebakken stenen en een voorraad steenkool.
(Foto: Paul Denis)

Zicht op de veldoven in opbouw vanuit een andere hoek.
(Foto: Paul Denis)

Paul Denis bracht me ook in contact met Mara Vanheusden, een nicht van de laatste steenbakker. Ook zij stuurde me een foto door. 

Deze foto werd allicht op een ander ogenblik gemaakt. We zien onderaan een oven in opbouw die reeds werd aangestoken. Steenbakker Marcel Vanheusden strooit een volgende laag steenkool uit. Daarop zal de volgende laag ongebakken stenen gestapeld worden. Achter hem zien we een uitgebakken oven die al grotendeels afgebroken is. De droogloodsen staan hier links achteraan.

Steenbakker Marcel Vanheusden strooit de volgende laag steenkool uit. Achter hem een vorige oven.
(Foto: Mara Vanheusden)

Ik wil Marcel en Mara heel erg bedanken voor deze interessante foto's. Hopelijk kunnen we binnenkort nog meer informatie delen over deze voormalige steenbakkerij in Piringen.

 

Welkom!

Een Limburgse inventaris!?

Een inventaris van 'alle' Limburgse panovens, pannenfabrieken en steenbakkerijen? Allicht onbegonnen werk... In elk geval wil ik m...