Onlangs verstuurde ik mijn nieuwsbrief van mei. Op die manier wil ik iedereen die geïnteresseerd is in het erfgoed van pannenovens en steenbakkerijen op de hoogte houden van nieuwe vondsten en interessante verhalen en nieuwsberichten. Uiteraard in de eerste plaats over Limburg.
Inschrijven voor mijn nieuwsbrief kan via deze link.
Op 18 juni opent het tegelmuseum in Hemiksem een prachtige wisseltentoonstelling over de modieuze tegelstijlen van de 19e eeuw. Deze thematische wisseltentoonstelling toont een selectie bijzondere tegels uit de collectie Roberto Pozzo van de Koning Boudewijnstichting. Met meer dan 300 tegels en panelen is het een unieke tentoonstelling.
De opening valt samen met de zogenaamde Gilliotmarkt waar binnen- en buitenlandse standhouders hun privécollectie voorstellen en een selectie artistieke keramiektegels te koop aanbieden.
Op 18 juni om 14u is er naar aanleiding van deze opening ook een lezing van curator dr. Mario Baeck 'Van neo-classicisme tot art nouveau. De Belgische tegel in de 19de eeuw' in de Cauwenberghszaal van het Gemeentelijk Administratief Centrum van Hemiksem nabij het museum. Aansluiting is er een schatting en kan men restauratieadvies krijgen.
Meer info: Gilliot & Roelands Tegelmuseum
'Op de Riet in de Delven' was een plek ten zuiden van het dorp van Kaulille, in een moerassig gebied ten noorden van de Balkerbeek.
Den Heeren Burgemeester en Schepenen der gemeente Caulille.
Mijne Heeren
De ondergeteekende Spaas en Trikie, fabrikanten van brikken, pannen enz. te Hamont nemen de vrijheid U te verzoeken hun bemachtiging te willen verleenen om in uwe gemeente, ter plaatse genaamd “Aan de Balken” Sectie C nr.366a van het kadaster, op een perceel heide hoorende aan Teppers & Clauwers eenen brikken oven op te richten werkende met een tafel.
Hoopende door Ued. deze bemachteging verleend te worden groeten zij met hoogachting.
Spaas & Trikie.
Hamont 21 October 1884.
Het betrokken perceel ligt in dezelfde omgeving als waar ook al in 1820 klei werd uitgegraven voor de brikken van de kerkhofmuur, namelijk langs de Balkerbeek en dus op de grens met Grote-Brogel (Peer).
Vervolgens namen beide gemeenten hun tijd om over de aanvraag een openbaar onderzoek te organiseren (zogenaamde commodo et incommodo). Uit het verslag blijkt dat er geen opmerkingen bij de gemeenten toekwamen. Uit de archieven is verder echter geen informatie bekend over de uiteindelijke beslissing, noch of er op die plek werkelijk brikken werden gebakken. Het is dus niet duidelijk over de heren Spaas en Triki ook echt actief zijn geweest in Kaulille...
Op de oude kaarten uit 1873 en 1904 zijn niet meteen sporen te zien van een mogelijke ontginning. De twee vijvertjes op de kaart van 1904 zouden misschien uitgegraven kunnen zijn.
 |
| Oude kadasterkaart met aanduiding van het bewuste perceel 'Aan de Balken', sectie C, nr. 366a |
 |
| Militaire kaart uit 1873 met de Balkerbeek op de grens van Kaulille en Grote Brogel |
 |
| Zelfde locatie op de militaire kaart van 1904 |
In een publicatie over de straatnamen en toponiemen in Hechtel vonden we deze interessante anekdote.
De plek die in Hechtel Steenovensheide werd genoemd, verwijst blijkbaar naar een veldoven die destijds werd opgezet om bakstenen te bakken voor een kapel die op Spiekelspade moest worden gebouwd.
In dit heidegebied (kadasterperceel Hechtel C629), gelegen bij hoeve De Briel, een bezit van de abdij van Averbode, werd in de 16de eeuw inderdaad een veldoven uitgebaat, waarschijnlijk gedurende een periode van twee jaar. Volgens deze publicatie kwam steenbakker Hendrik Sullincx uit Kuringen op verzoek van de prelaat van Averbode in 1548 naar Hechtel om er bij hoeve De Briel bakstenen te produceren voor de bouw van een nieuwe kapel op het gehucht Spiekelspade. Het is opvallend dat een steenbakker uit Kuringen deze opdracht kreeg toegewezen.
Hendrik Sullincx sloot een contract af met de prelaat voor het bakken en leveren van 100 000 tichelstenen tegen 24 juni 1548. Om de een of andere reden werden deze tichelstenen of bakstenen echter gebruikt voor de kerk van Koersel en niet voor een nieuwe kapel op Spiekelspade. Er wordt niet verteld waarom dit gebeurde en of dit de goedkeuring kreeg van de prelaat van Averbode. Wel is bekend dat Sullincx het volgende jaar, in 1549, opnieuw een overeenkomst afsloot voor 100 000 tichelstenen die vervolgens blijkbaar wel voor deze kapel werden gebruikt.
Of deze kapel lang heeft bestaan is niet erg duidelijk. In 1410 werd op die plaats al eens een kapel van de Abdij van Averbode platgebrand door prins-bisschop Jan van Beieren...
 |
| De laatste hoeve op Spiekelspade, afgebroken rond 1965 door het Belgisch leger |
Bronnen:
Onlangs vonden we in een publicatie over Schakkebroek, deelgemeente van Herk-de-Stad, een interessante foto. Op de foto van de pas afgewerkte kerk is een half afgebroken veldoven zichtbaar. Dit is een uniek document.
De Onze-Lieve-Vrouw Onbevlekt Ontvangen kerk is gelegen aan de Amandinaweg. De kerk werd ontworpen door architect Hyacinth Martens (1847-1919) uit Stevoort. De plannen dateren blijkbaar van 1906. De kerk werd gebouwd van 1908-1909 door aannemer Guillaume Bollen (1861-1930) uit Uikhoven (Maasmechelen). De kerk is een bakstenen kruisbasiliek in neogotische stijl. De vierkante westtoren bevindt zich aan de noordzijde. Onder de toren is een kapel ingericht ter ere van de heilige Amandina van Schakkebroek.
Zoals dit in het verleden voor vele grote gebouwen gebeurde, werden de nodige bakstenen of karelen ('krelen' in het lokale dialect) ter plaatste geproduceerd. In het geval van Schakkebroek werd de nodige klei (allicht was het leem) blijkbaar aangevoerd door de landbouwers uit de buurt, net als de steenkool voor de veldoven. Uit de beschikbare informatie kunnen we niet opmaken of aannemer Bollen
ook voor de productie van de bakstenen zorgde of dat er een lokale of rondtrekkende ploeg steenbakkers betrokken werd.
Op de foto zien we de veldoven liggen vlak langs het kerkgebouw. Allicht waren er meerdere veldovens nodig geweest om de volledige kerk te kunnen bouwen. Op de foto is de kerk schijnbaar al volledig gebouwd. Bij een foto van het schoolgebouw van Schakkebroek (in dezelfde publicatie) staat vermeld dat de overige bakstenen in 1911 voor het bouwen van de pastorij en voor de meisjesschool werden gebruikt...
Deze foto is een unieke illustratie van een eeuwenlange traditie die in Schakkebroek blijkbaar ook nog in 1908 werd gevolgd.
 |
| De kerk van Schakkebroek met vooraan de kareeloven (foto: 100 jaar parochie Schakkebroek) |
 |
| Detail van bovenstaande foto: de overblijvende kareeloven |
Bronnen:
Geen baksteen deze keer, maar een kalkzandsteen. We kregen van Mario Baeck enkele interessante foto's in onze mailbox van stenen van het merk 'Sili'. Deze kalkzanstenen werden geproduceerd door het bedrijf van Stanislas Emsens, de grondlegger van de grote multinationale onderneming Sibelco.
Al in 1896 startte Stanislas Emsens in Lommel-Stevensvennen met industriële zandwinning. Hij was ook geïnteresseerd in de verwerking van het ontgonnen zand. Als nevenactiviteiten ontstonden zo een steenbakkerij in 1906 (de Briqueterie des Stevensvennen – Briques Sili) en een glasfabriek in 1908 (de Verreries des Stevensvennen – S.E.L, van 'Stanislas Emsens Lommel').
De naam steenbakkerij of briqueterie suggereert een traditionele steenbakkerij. Maar dit zijn geen gebakken stenen van klei. Ze worden geproduceerd op basis van het ter plaatse ontgonnen fijne witte zand en kalk. De grondstoffen worden gemengd, in een vorm geperst en onder stoomdruk verhard (12 tot 14 bar bij een temperatuur van 160 tot 180 °C).
Deze kalkzandstenen werden onder de merknaam Briques Sili verkocht. Waarschijnlijk werden er in het bedrijf ook nooit 'gewone bakstenen' geproduceerd. De steenbakkerij stopte haar activiteiten in de periode voor de Eerste Wereldoorlog.
 |
| Kalkzandsteen van het merk 'Sili' (met dank aan Mario Baeck) |
 |
| De productie van kalkzandstenen bij de steenbakkerij Emsens rond 1910 |
Onlangs startte de Erfgoedraad van Hasselt met korte minidocumentaires over interessante Hasseltse erfgoedonderwerpen. Deze maand kwam een nieuw filmpje online over de vaas van Poncelet. Een opvallend verhaal over een even opvallende vaas. Een vaas gemaakt in 1896 door de Hasseltse keramiekfabriek.
Kenner van Hasseltse keramiek en de Hasseltse keramiekfabriek, Patrick Thijs, vertelt over de geraffineerde reclamestrategie die aan het einde van de 19e eeuw werd bedacht door de Waalse apotheker Poncelet om zijn hoestpastilles aan de man te brengen. Centraal in de documentaire staat de keramische Ponceletvaas als belangrijkste exponent van deze strategie.
Bekijk hier het filmpje op Youtube:
https://www.youtube.com/watch?v=nyMmBGnYS5k
Blader hier door een brochure die eerder over dit onderwerp werd gemaakt:
https://issuu.com/hetstadsmus/docs/hetstadsmus-keik72-web
Meer informatie over de Hasseltse Keramiekfabriek op onze website:
http://www.pannestraat.be/fiche_OV0001.html
