Machinale Tongerse pladijspan?

Bij ons bezoek aan Jean-Marie Francart kregen we van hem nog een interessant oude dakpan mee. Het is een machinaal geproduceerde dakpan van hun Tongerse familiebedrijf 'Pannen- en Steenbakkerij Onze-Lieve-Vrouw'. Deze pan is waarschijnlijk bijna 100 jaar oud. De pan is afkomstig van het dak van de voormalige directeurswoning van het bedrijf in Tongeren.

Het formaat en de vorm zijn bijzonder. De afmetingen zijn 41,5 x 22,5 x 3 cm (gelegd 34,5 x 19,5 cm). De pannen zijn hol met zeven 'gaten' in de lengte van de pan. Ze hebben aan de zijkant een dubbele sluiting en een brede overlapping aan boven- en onderkant. Deze pannen werden geproduceerd met een strengpers, machinaal op de goede maat afgesneden (en bijgewerkt?),  en aan de onderkant met de hand afgewerkt (de onderkant werd blijkbaar met de hand dichtgestreken en afgerond, aan de bovenkant werden twee 'neuzen' toegevoegd, de onderkant geperforeerd). Dat is redelijk uitzonderlijk voor een machinale pan, meestal worden machinale pannen in én keer met een mal in een pers gemaakt omwille van de sluiting aan alle kanten. Deze Tongerse pannen hadden dus geen sluiting aan de boven en onderkant. 

Machinale 'pladijspan' Francart (boven-, onder- en zijaanzicht)

 Deze pannen maakten deel uit van het 'système Francart' ontwikkeld door Sylvain Francart. Het was een industrieel bouwsysteem met holle keramische elementen die tussen een metalen structuur werden 'opgehangen'. Deze pannen pasten bovenop deze keramische elementen. Door hun holle structuur bleef het totale gewicht beperkt. Dit type pan komt ook voor in verschillende catalogi van het bedrijf van de familie Francart.

Afbeelding van dit type pannen uit een bedrijfscatalogus van Francart

Een identieke pan (1 en 2) vonden we terug in de collectie van het Heemkundig Museum Tempelhof in Beerse. Deze pan wordt hier beschreven als een 'pladijspan' en draagt een merkstempel 'FRANCART BEERSSE'.
De familie Francart had eerst een steenbakkerij in Beerse waar een heel uitgebreid assortiment keramische producten werd geproduceerd en waar het 'système Francart' werd ontwikkeld. De pannen uit Tongeren dragen geen stempel.

Pladijspan

De benaming 'pladijspan' is wat vreemd. We konden deze naam tot nu toe nergens anders terugvinden. Ook niet als benaming in het Engels of Frans. Voor zover we konden nagaan gebruikte Francart deze benaming zelf niet.

Een tijdje geleden werden we gecontacteerd over een dakrestauratie van een oud schooltje waar gelijkaardige pannen werden gebruikt. Deze pannen waren wat dikker en hadden vijf gaten. De (manuele) afwerking was identiek aan die bij de pannen van Tongeren. Men zocht pannen ter vervanging, maar dit type pannen wordt momenteel door geen enkele producent meer gemaakt.
Op onderstaande foto's is het verband waarin de pannen werden gelegd goed zichtbaar. Hier liggen de pannen gewoon op panlatten.

Gelijkaardige 'pladijspannen' op een oud schooltje

 

Impermo, over tegels en confituur

Misschien erger je je soms ook aan de reclame van Impermo op de radio: "TEGELS, NATUURSTEEN, PARKET"? Impermo is tegenwoordig een succesvolle keten van vloerbedekking, en verkoopt ook keramische tegels, maar het bedrijf is al meer dan 100 jaar oud en heeft Limburgse roots. Ze produceerden vanaf 1918 cementtegels in Sint-Truiden. 

In 1918 kocht Ferdinand Stultjens (1866-1919) een tweedehands tegelpers. Door de oorlog was er een grote vraag naar bouwmaterialen. De hoofdactiviteit van het bedrijf, toen Cementtegelbedrijf Stultjens, bestond in de daaropvolgende jaren uit de grootschalige productie van cementtegels. In 1932 veranderde het bedrijf van naam en heette vanaf dan Impermo St. Trond.

Leuke anekdote: tijdens de Tweede Wereldoorlog produceerden ze even confituur, wegens weinig vraag naar tegels in crisistijden. Impermo baatte ook korte tijd een bioscoopzaal uit: de Ciné Patria. De topjaren voor het bedrijf lagen tussen 1950 en 1970, daarna werden cementtegels eerder gebruikt voor garage- en keldervloeren. Sinds 1975 verkoopt Impermo ook geïmporteerde keramische tegels. Eind jaren '80 stopte dan ook de eigen fabricatie van vloertegels en concentreerde het bedrijf zich op de invoer en verkoop ervan. Het familiebedrijf is momenteel in handen van de vierde generatie Stultjens en vierde in 2018 hun honderdjarig bestaan.

In de thuisbasis in Sint-Truiden (hoofdzetel en toonzaal) hebben de huidige eigenaars blijkbaar een klein museum gebouwd met enkele persen, catalogi, foto's, affiches en dergelijke.

Het bedrijf vierde in 2018 zijn 100ste verjaardag en heeft een leuke bedrijfsfilm. 

(Dit was even een zijsprong: geen echt keramisch bedrijf, maar wel een bedrijfstak die er nauw bij aansluit.)

Impermo in oude foto's (bron: catalogus Impermo)

Update: 142 Limburgse panovens, pannenfabrieken en steenbakkerijen

We vulden onze inventaris aan met nieuwe gegevens. In het totaal komen we nu aan 142 Limburgse panovens, pannenfabrieken en steenbakkerijen. 

Uiteraard is dat nog steeds maar een benadering van het werkelijke aantal bedrijven een bedrijfjes dat er ooit heeft bestaan in onze provincie. Heel veel steenbakkerijen die werkten met tijdelijke veldovens staan (nog) niet in de inventaris.
Uit allerlei overzichten, zoals de Almanakken, hebben we namen van steenbakkers en pannenbakkers maar waarover we niet meer informatie hebben. Ook die staan niet in de inventaris. Zo staan er van o.m. Wellen nog geen gegevens in de inventaris, maar we beschikken wel over enkele namen. Uit Heers kregen we een mooie getuigenis over de veldovens die er destijds actief waren, maar zonder concrete informatie over de steenbakkers of de locatie.

Van deze gemeenten hebben we, bij gebrek aan concrete gegevens, nog geen enkele pannenoven of steenbakkerij in onze inventaris:

• Diepenbeek
• Gingelom
• Ham
• Heers
• Herstappe
• Heusden-Zolder
• Pelt
• Wellen 
• Zonhoven
• Zutendaal

Nog eens een oproep dus: wie kan ons helpen om onze inventaris verder aan te vullen?

Deze steenbakkerij in Werm (Hoeselt) staat wel in onze inventaris omdat we de locatie kennen van de militaire kaart uit 1939 en luchtfoto's uit 1944 en 1945, maar we weten nog niet wie de uitbaters waren...

Eindelijk op bezoek bij Jean-Marie Francart

De publicatie van het artikel over de eerste tunneloven in het tijdschrift Erfgoed van Industrie en Techniek was een mooie aanleiding om eindelijk eens af te spreken met Jean-Marie Francart. Door corona en andere oorzaken was dat tot nu toe niet gelukt. Het werd een fijne ontmoeting.

Jean-Marie Francart was de zoon van Sylvain (jr.) en de kleinzoon van Henri. Hij was de laatste directeur van het Tongerse bedrijf 'Pannen- en Steenbakkerij Onze-Lieve-Vrouw'. Nadat begin jaren '80 nieuwe investeringen niet mogelijk bleken en een overname niet doorging, bleef er hem in 1982 niets anders over dan het bedrijf te sluiten.

Jean-Marie en zijn echtgenote wonen nog steeds in de oude directeurswoning van het bedrijf achter het kerkje dat door zijn grootvader in 1930 op het bedrijfsterrein werd gebouwd.

We hebben het bij een koffie over de geschiedenis van het bedrijf en over een aantal onopgeloste vraagstukken, over vasthoudende ondernemers en foute keuzes, de bij momenten enorme creativiteit van het bedrijf, de verkoop en de sloop... Samen verkennen we wat over is van het bedrijf en ik verbaas me over hoe het terrein er deels nog bijligt zoals het in de jaren '80 na de sloop van de gebouwen werd achtergelaten. De natuur die stilaan alles overneemt. Toevallig werd recent ook de oude kleiput, die jarenlang als stort werd uitgebaat, gesaneerd en afgedekt... 

Ik wil via deze weg Jean-Marie Francart nog eens heel erg bedanken voor de aangename samenwerking en het fijne contact. Ik hoop dat we er samen voor hebben gezorgd dat het verhaal van dit unieke bedrijf niet verloren gaat.

Openbare verkoop van steenbakkerij Eyben in Maasmechelen

In het digitaal archief van Het Belang van Limburg vonden we de aankondiging van de openbare verkoop van Steenbakkerij Eyben. Tot nu toe hadden we erg weinig informatie over deze steenbakkerij die volgens de oude militaire kaarten ooit zeer uitgebreid was en over een ringoven (uit 1922) beschikte.

In de krant van 18 februari 1984 kondigt Maasmechels notaris Velghe de verkoop aan van "P.V.BA. Grondwerken 'De Maassteen', steenbakkerij", gelegen Ringovenstraat 1, Maasmechelen. Blijkbaar ging het dus om de eigenaar van de voormalige Steenbakkerij Eyben.

Men verkoopt zowel de gronden, gebouwen als de inhoud, met onder meer:

• Volledige productielijn voor handvormgevelstenen Aberson, waaronder kastenbeschikker, latten-transportband, mengelaar...
• Volledige productielijn voor machinale stenen Hendel (Mülacker), waaronder kastenbeschikker, strengpers, walsen, transportbanden...
• Droogkamers doorlooptunneloven Zehner met 240 droogwagens, 45 ovenstransportwagens
• Automatische kolenstookinstallatie Thermo
• Krimpfolie inpakoven Reker
• Rollend materieel
• Volledige inventarisstock handvormgevelstenen
• Bureel- en vestiare-uitrusting

Aansluitend werden de onroerende goederen, nijverheidsgebouw en omliggende gronden verkocht door dezelfde notaris. 

Blijkbaar was de steenbakkerij op het moment van de verkoop nog volledig intact en was het tot kort daarvoor in bedrijf geweest. 

Twee productielijnen

Het is interessant dat twee afzonderlijke productielijnen vermeld worden. De lijn voor handvormgevelstenen met een zgn. Abersonpers werkte met een machine waarbij in één keer in één vorm verschillende afzonderlijk bakstenen werden geperst. Zo bekwam men bakstenen die leken op de oude handgevormde stenen. Ze werden ook 'vormbakstenen' genoemd.

Aberson was een bekende Nederlandse producent van machines voor de baksteenindustrie. Op deze Facebook-pagina vindt je veel interessante afbeeldingen (en het verhaal over de sluiting en sloop van het bedrijf).

De andere lijn werkte met een strengpers, blijkbaar van het merk Händle (en niet Hendel) uit het Duitse Mühlacker. Dit bedrijf bestaat nog steeds en is ook een producent van allerlei machines o.m. voor de baksteenindustrie. Bij een strengpers werd een doorlopende streng klei geperst die vervolgens in het juiste baksteenformaat werd gesneden. Dit leverde erg gladde en egale stenen op.

Een zgn. kastenbeschikker is een machine waarmee de kleitoevoer wordt geregeld en staat telkens aan het begin van een productielijn.

De kolenstookinstallatie Thermo was een systeem waarbij de toevoer van steenkool aan de rondgaande vuurhaard in de ringoven automatisch werd geregeld. Die toevoer gebeurde via gaten bovenin elke kamer van de tunneloven.

De steenbakkerij beschikte blijkbaar ook over een droogtunneloven.

 

Aankondiging openbare verkoop in 1984 (Bron: archief Het Belang van Limburg)

Het overblijvend gebouw van steenbakkerij Eyben kort voor de sloop in 2000 (Bron: Jean-Pierre Conaert)

Steenbakkers in Borgloon

Het archief van Het Belang van Limburg blijft een interessante bron van historische informatie over steenbakkerijen en pannenovens. Een uurtje zoeken in Bibliotheek Hasselt-Limburg leverde weer heel wat nieuwe knipsels op.

Toevallig vonden we enkele steenbakkers in Borgloon waarvan we tot nu toe geen informatie gevonden hadden.

Lambert Jans in Kerniel 

Het eerste knipsel gaat over Lambert Jans in Kerniel . Hij verkoopt in 1891 zijn 'schoone sterke brikken' aan 'frank 13 de duizend' (wordt hier bedoeld 1,13 frank per duizend?).

Op de oude kaarten was het moeilijk om in Kerniel een locatie terug te vinden waar een steenbakkerij gevestigd was. Een mogelijke aanwijzing is wel iets wat op een ontginning lijkt in de buurt van het station van Kerniel (op de spoorlijn Drieslinter-Sint-Truiden-Tongeren), net ten zuiden van de spoorlijn.

Kerniel op de militaire kaart van 1939

 

Kareeloven in Broekom

In 1914 waren er ook in Broekom permanente steenbakkerijen actief. In de krant van 7 februari 1914 verscheen een stukje waarin gemeld werd dat er een diefstal gebeurd was aan de kareeloven 'op het Gebrand Bonder'. Dieven hadden er 'eene kar kareelen opgeladen en weggevoerd'.  Allicht lag de steenbakkerij dus wat afgelegen aangezien men dit allemaal ongestoord had kunnen doen...

Het was moeilijk om deze locatie op oude kaarten terug te vinden. 

In de Almanakken vonden we voor Borgloon enkel in 1857 een pannenbakker terug, nl. ene N. Rubens. 

Misschien kan iemand ons helpen?

Broekom op de militaire kaart van 1904

De eerste Belgische tunneloven in het tijdschrift Erfgoed van Industrie en Techniek

Onlangs werd mijn artikel over de familie Francart en de eerste tunneloven van België gepubliceerd in  eerste nummer van 2023 van het Vlaams-Nederlands tijdschrift 'Erfgoed van Industrie en Techniek'. Het is een gezamenlijke uitgave van de Nederlandse Stichting Erfgoed en de Vlaamse Vereniging voor Industriële Archeologie (VVIA).

Oorspronkelijk was het de bedoeling om enkel het beknopte verhaal van de eerste tunneloven te brengen, maar de redactie van het tijdschrift vond het interessanter om uitgebreid in te gaan op het verhaal van de familie Francart en hun bedrijven en de context waarin deze eerste Belgische tunneloven voor grofkeramiek tot stand kwam.

Ik ben blij dat we het verhaal van de eerste Belgische tunneloven via dit kanaal onder de aandacht kunnen brengen van een geïnteresseerd publiek. Hopelijk hebben we zo kunnen bijdragen tot de kennis over de geschiedenis van deze grofkeramische bedrijven in de Benelux!  

Ik wil de redactiemedewerkers van het tijdschrift erg bedanken voor hun suggesties en voor de eindredactie van het artikel, en verder ook iedereen die me heeft geholpen om het artikel tot stand te brengen.  

De trouwe lezers van mijn blog wisten al een tijdje dat we nu voldoende bewijzen hadden voor de datering van de tunneloven die door de familie Francart werd bebouwd. De oven werd gebouwd vanaf 1913, was klaar in 1916 en werd kort na de eerste wereldoorlog in gebruik genomen.

Wie het artikel wil lezen, mag me altijd een mailtje sturen! 

Een algemeen artikel over de familie Francart en hun bedrijven verscheen eerder al in het tijdschrift Tongerse Annalen.

Omslag van het tijdschrift Erfgoed en de eerste pagina van het artikel.