Gezocht: hulp van het Tongerse publiek!

Samen met het Stadsarchief van Tongeren zoeken we meer info over de steenbakkerij van de familie Francart.

Van 1907 tot 1982 was in Tongeren de Pannen- en steenbakkerij Onze-Lieve-Vrouw (Tuileries et briqueteries Notre Dame) actief. Het bedrijf werd opgericht door Sylvain Francart en zijn zoon Henri Francart. Het was een uniek bedrijf: van bij de start beschikte het over een stoomketel voor de eigen elektriciteitscentrale, een kolenvergasser en kort na de Eerste Wereldoorlog ook over een tunneloven. Waarschijnlijk was dit de eerste tunneloven in België.
Het bedrijf stopte in 1982 en alle gebouwen werden gesloopt. Enkel het gebouw waar de Schuttersvereniging Tongria gehuisvest is en enkele arbeiderswoningen bleven bewaard. Net als de Sint-Jozefskerk die oorspronkelijk ook door de familie Francart gebouwd werd.

Zoals ik al eerder schreef is het onze bedoeling om de geschiedenis van het bedrijf te schrijven aan de hand van documenten, foto’s, persoonlijke verhalen… We doen dit samen met enkele afstammelingen en met de hulp van het Tongerse Stadsarchief. Omdat er nauwelijks archieven van het bedrijf bewaard zijn gebleven doen we nu een oproep naar de inwoners van Tongeren.

We veronderstellen dat er nog heel wat informatie te vinden is, ook al is de sluiting intussen al 40 jaar geleden...

 

Een nieuwe nieuwsbrief!

Regelmatig publiceer ik stukjes op mijn blog of voeg ik informatie toe aan mijn Limburgse inventaris van panovens, pannenfabrieken en steenbakkerijen. 

Om zoveel mogelijk mensen te bereiken met de resultaten van mijn inventarisatiewerk en om in gesprek te gaan met andere liefhebbers van Limburgs erfgoed en grofkeramisch erfgoed in Vlaanderen en België, ben ik onlangs gestart met een nieuwsbrief die er wat professioneler uitziet dan een doordeweekse mail (tot dan toe stuurde ik regelmatig een mailtje met wat nieuws).

Alle jullie reacties, opmerkingen, bedenkingen en aanvullingen zijn uiteraard heel erg welkom!

Via deze link kan je je inschrijven op mijn nieuwe nieuwsbrief.

 

 

Brikkeriejen en uitgebrikte gronden in Voeren

Uiteraard werden ook in de huidige gemeente Voeren bakstenen gebakken. Van pannen zijn we nog niet zo zeker. 

Tot nu toe hadden we geen informatie gevonden over de Voerense brikkeriejen of brikkenbakkerijen. Onlangs ontdekten we het uitgebreide online archief van de Voerense vereniging Heem en Natuur en hun verschillende tijdschriften. In een van die tijdschriften, namelijk d'r Koeënwoof (de Korenwolf, lokale benaming voor de wilde hamster) stond een kort overzicht van mogelijke steenbakkerijen van de hand van Jaak Nijsen (overleden in 2009).

Meerdere baksteenbakkerijen zijn ons bekend:

De Plank: op "het Belgisch", tegenover het "Hollandse" waterreservoir was er voor de oorlog nog de brikkenbakkerij. Of er toen nog brikken geproduceerd werden is onzeker.

De brikkenbakkerij in het Veurzerveld - de huidige weide tegenover het voormalige station - hebben we nog weten werken: lange rijen opgestapelde bakstenen met daartussen brandstof; en de oude machine om twee bakstenen tegelijk te vormen. Deze bakkerij was vóór WO 2 in bedrijf, misschien ook nog daarna. Waar de "brikkebekkere" vandaan kwamen is onzeker.

Ook in Sint-Martens-Voeren: De Lebeau - huizen zijn gebouwd met baksteen die daar ter plaatse gebakken is (zegt Maria Schillings).

Tussen Schilberg en Ulvend was er begin 20e eeuw een brikkenoven. Tijdens WO 1 zaten Duitse soldaten er op om de grens te bewaken. Ca 1925 werd er een huis op gebouwd. Rond dat gebouw - mijn oudershuis - was er nog lang "brikkeroem" te vinden, baksteengruis.

In Moelingen werden er bakstenen gebakken op de Wezeterweg.

JN

In onze inventaris namen we eerst enkel de steenbakkerij in het Veurzerveld op. Alleen van deze steenbakkerij was de informatie voldoende concreet en te lokaliseren. Later ontdekten we op een militaire kaart uit 1931 de aanduiding van de 'briqueterie' aan De Plank. Van de andere vermelde locaties is het niet duidelijk of het over een permanente steenbakkerij ging.

Door het relatief goed bewaarde landschap in Voeren zijn er ook nog enkele 'uitgebrikte gronden' te vinden in de Voervallei. Die werden door de Vlaamse overheid in de Inventaris Onroerend Erfgoed opgenomen als beschermd landschappelijk element.

 

's Gravenvoeren, Meulenberg, uitgebrikt weiland Voervallei. Foto: Nele Vanmaele

 

Een familie steenbakkers in Het Greven...

Ik kreeg onlangs een mooie foto doorgestuurd van Marc Gonnissen die me al eerder aan interessante informatie heeft geholpen. Het artikel met de foto draagt als titel 'Brikkenbakken - anno 1920' en komt uit een oud nummer van 'De Bakeman', heemkundig tijdschrift van de Kunstkring Arnold Sauwen uit Stokkem (Jaargang IV, mei 1981).

Op de foto staat een groep steenbakkers (brikkenbakkers in het "Greven"), meer bepaald een hele familie, die volgens het bijschrift 'brikken inzetten voor de ringoven van Ramaekers uit Eisden'. Bij de foto is aangegeven wie de mensen zijn die op de foto staan.

Het is een beetje een tragische foto. De groep steenbakkers staat met hun materiaal tussen de rijen drogende brikken, afgedekt met rietmatten. Niemand lacht naar de fotograaf. Ook de kinderen niet. Brikkenbakkers hadden geen gemakkelijk leven, maar hier valt het wel erg op.

Links zien we een werkbank en de man er achter houdt zijn vorm (steenmal) voor zich. Rechts zien we een rijplank met bovenaan waarschijnlijk een kruiwagen (met daarachter misschien een bak waarin de bewerkte klei gestort werd), twee mannen houden een hak vast.

Deze mensen zijn helemaal (nog) niet bezig met het inladen van een ringoven. Op de foto is overigens geen enkel gebouw te zien.

Raadsel...

Het is (nog) niet helemaal duidelijk voor welke steenbakkerij deze mensen werken. Heel waarschijnlijk gaat het om Steenbakkerij/pannenbakkerij Meulemans, tenminste als de informatie bij de foto klopt. Steenbakkerij Meulemans werd namelijk mee opgericht door zijn schoonbroer en burgemeester Antoon Ramaekers.

Maar er in een probleem met deze informatie. Er staat ook dat de mensen zich in Het Greven bevinden. Steenbakkerij Meulemans lag namelijk langs de Rijksweg en niet in Het Greven. Bovendien werd deze steenbakkerij, volgens de informatie waarover we beschikken, opgericht in 1924 en de foto zou dateren uit 1920! Vlakbij Het Greven, 'Op het Kerkveld' lag wel nog een andere steenbakkerij, namelijk de steenbakkerij van de Koolmijn van Eisden die hoogstwaarschijnlijk ook over een ringoven beschikte... Daar werden exclusief voor de koolmijn stenen gebakken...

De informatie die in 1981 aan de foto werd toegevoegd klopte dus niet helemaal en hield misschien geen rekening met de steenbakkerij van de koolmijn. Ofwel was de plaatsaanduiding niet juist en in dat geval werkten deze brikkenbakkers mogelijk wel voor steenbakkerij Ramaekers/Meulemans... Misschien vinden we ooit de oplossing van de puzzel...

De mensen op de foto behoren blijkbaar (bijna) allemaal tot het gezin Jan Servatius Detrez en Anna Maria Ferson uit Stokkem. Ze hadden samen tien kinderen. Alleen hun oudste dochter is er niet bij. Sommige kinderen werden geboren in Duitsland. Blijkbaar ging het gezin destijds ook werken als seizoenarbeiders-brikkenbakkers in Duitsland, zoals vele families uit het Maasland...

Behalve het gezin Detrez staan ook Louis Hendriks en Jan Bisschops op de foto.

 

 

Bronnen:

• Marc Gonnissen
• Gerard Mostert, Kunstkring Arnold Sauwen
• Geneanet
• J. Kusters, De tocht der duizenden. Maaslandse brikkenbakkers naar Duitsland: 1840-1914.

Nog meer Winterslagse duivels...

We gingen intussen twee keer kijken naar het project van kunstenaars Ciel Grommen en Maximiliaan Royakkers, 'Le Paysage ménagé'. Ze reproduceren (met de hulp van Wienerberger in Maaseik en enkele enthousiaste (ex)werknemers van het bedrijf) de Winterslagse duivels. Het is een verwijzing naar de bakstenen die op de koolmijn van Winterslag werden gemaakt met het materiaal ('mijnsteen' of schalie) dat uit de ondergrond werd bovengehaald. De bakstenen die ze in het kader van hun kunstproject produceren zijn handgevormd, gedroogd aan de lucht en gebakken in een tijdelijke veldoven. 

De kunstenaars nodigen iedereen uit op hun Winterslagse baksteenwerf. De laatste kans is van deze week van 7 mei tot 11 mei. 

Hierbij een aantal foto's van ons tweede bezoek.
De oven stond netjes te branden... 

Nieuwe aanvullingen: nummers 126 en 127!

Onze inventaris kreeg er nog twee bedrijven bij: een panoven in Tongeren en de beroemde keramiekfabriek van Hasselt.

De Keramiekfabriek van Hasselt, 'Céramiques Décoratives de Hasselt', werd in 1895 opgericht. Het bedrijf was gelegen aan de Hasseltse kleine ring op de plaats waar nu de Bibliotheek Hasselt Limburg gevestigd is. Uiteindelijk hebben we dit bekende bedrijf toch aan onze inventaris toegevoegd omdat er niet alleen sierkeramiek, maar ook sanitair keramiek werd vervaardigd in de vorm van tegels en allerlei speciale elementen.

De panoven in Tongeren 'Op den Boubergh' kennen we enkel van een artikel van H. Baillien uit 1972 over de Tongerse industrie in de 18de eeuw.  Daarin lezen we: "Op 22 october 1760 verzocht Laurens-Willem van de Meer, oud-burgemeester, om een 'fabrique der pannenbackerije' te mogen oprichten en dan nog wel helemaal 'propriis expensis en op sijnen peryckel'. Hij was er van overtuigd dat een aantal burgers hun strooien daken door pannen zouden vervangen, vooral wegens het brandgevaar. De pannen die hij zich voornam te fabriceren zouden niet duurder verkocht worden dan te Schulen, Hasselt of Bilzen. Het stadsbestuur zou hem alleen een stuk gemeentegrond moeten toestaan...
De raad stemde in met zijn voorstel en liet van der Meer zelfs tussen vier percelen kiezen. Hij gaf de voorkeur aan de 'oude pannenhoven op de Boubergh', waaruit blijkt dat hij al een voorganger gehad had. (...)."  

De 'belofte' in de aanvraag van de heer van de Meer is wel erg interessant! We onthouden dus dat de pannen uit Schulen, Hasselt of Bilzen in die tijd zo'n beetje dé referentie waren. Waarom anders zou deze pannenbakker er naar verwijzen? Het is wel erg verwonderlijk dat men in die tijd pannen zou hebben verkocht en vervoerd over zo'n grote afstanden. Uit Bilzen lijkt nog aannemelijk. Maar vanuit Schulen? 

 

Keramiekfabriek Hasselt (Manufacture de Céramiques Décoratives de Hasselt)

 

Een virtuele schouw!

Niets is wat het lijkt! Ook de Vlaamse Inventaris van Onroerend Erfgoed kan mensen in de war brengen. Deze inventaris zou volgens de eigen website een overzicht geven van het bewaarde waardevolle erfgoed in Vlaanderen...

Tijdens onze zoektocht naar steenbakkerijen vonden we ook het interessante verhaal van de steenbakkerij van de Koolmijn van Winterslag. Jammer genoeg is daar niets meer van bewaard gebleven. Toch stond op de Vlaamse Inventaris nog steeds de schouw als bewaard erfoedobject vermeld. Na een vraag van ons hierover werd de informatie op de site aangepast...  Nu is deze schouw blijkbaar een virtueel erfgoedobject geworden! 

Hopelijk wordt het hele Vlaamse erfgoedbeleid straks geen virtueel beleid...