Openbare verkoop van steenbakkerij Eyben in Maasmechelen

In het digitaal archief van Het Belang van Limburg vonden we de aankondiging van de openbare verkoop van Steenbakkerij Eyben. Tot nu toe hadden we erg weinig informatie over deze steenbakkerij die volgens de oude militaire kaarten ooit zeer uitgebreid was en over een ringoven (uit 1922) beschikte.

In de krant van 18 februari 1984 kondigt Maasmechels notaris Velghe de verkoop aan van "P.V.BA. Grondwerken 'De Maassteen', steenbakkerij", gelegen Ringovenstraat 1, Maasmechelen. Blijkbaar ging het dus om de eigenaar van de voormalige Steenbakkerij Eyben.

Men verkoopt zowel de gronden, gebouwen als de inhoud, met onder meer:

• Volledige productielijn voor handvormgevelstenen Aberson, waaronder kastenbeschikker, latten-transportband, mengelaar...
• Volledige productielijn voor machinale stenen Hendel (Mülacker), waaronder kastenbeschikker, strengpers, walsen, transportbanden...
• Droogkamers doorlooptunneloven Zehner met 240 droogwagens, 45 ovenstransportwagens
• Automatische kolenstookinstallatie Thermo
• Krimpfolie inpakoven Reker
• Rollend materieel
• Volledige inventarisstock handvormgevelstenen
• Bureel- en vestiare-uitrusting

Aansluitend werden de onroerende goederen, nijverheidsgebouw en omliggende gronden verkocht door dezelfde notaris. 

Blijkbaar was de steenbakkerij op het moment van de verkoop nog volledig intact en was het tot kort daarvoor in bedrijf geweest. 

Twee productielijnen

Het is interessant dat twee afzonderlijke productielijnen vermeld worden. De lijn voor handvormgevelstenen met een zgn. Abersonpers werkte met een machine waarbij in één keer in één vorm verschillende afzonderlijk bakstenen werden geperst. Zo bekwam men bakstenen die leken op de oude handgevormde stenen. Ze werden ook 'vormbakstenen' genoemd.

Aberson was een bekende Nederlandse producent van machines voor de baksteenindustrie. Op deze Facebook-pagina vindt je veel interessante afbeeldingen (en het verhaal over de sluiting en sloop van het bedrijf).

De andere lijn werkte met een strengpers, blijkbaar van het merk Händle (en niet Hendel) uit het Duitse Mühlacker. Dit bedrijf bestaat nog steeds en is ook een producent van allerlei machines o.m. voor de baksteenindustrie. Bij een strengpers werd een doorlopende streng klei geperst die vervolgens in het juiste baksteenformaat werd gesneden. Dit leverde erg gladde en egale stenen op.

Een zgn. kastenbeschikker is een machine waarmee de kleitoevoer wordt geregeld en staat telkens aan het begin van een productielijn.

De kolenstookinstallatie Thermo was een systeem waarbij de toevoer van steenkool aan de rondgaande vuurhaard in de ringoven automatisch werd geregeld. Die toevoer gebeurde via gaten bovenin elke kamer van de tunneloven.

De steenbakkerij beschikte blijkbaar ook over een droogtunneloven.

 

Aankondiging openbare verkoop in 1984 (Bron: archief Het Belang van Limburg)

Het overblijvend gebouw van steenbakkerij Eyben kort voor de sloop in 2000 (Bron: Jean-Pierre Conaert)

Steenbakkers in Borgloon

Het archief van Het Belang van Limburg blijft een interessante bron van historische informatie over steenbakkerijen en pannenovens. Een uurtje zoeken in Bibliotheek Hasselt-Limburg leverde weer heel wat nieuwe knipsels op.

Toevallig vonden we enkele steenbakkers in Borgloon waarvan we tot nu toe geen informatie gevonden hadden.

Lambert Jans in Kerniel 

Het eerste knipsel gaat over Lambert Jans in Kerniel . Hij verkoopt in 1891 zijn 'schoone sterke brikken' aan 'frank 13 de duizend' (wordt hier bedoeld 1,13 frank per duizend?).

Op de oude kaarten was het moeilijk om in Kerniel een locatie terug te vinden waar een steenbakkerij gevestigd was. Een mogelijke aanwijzing is wel iets wat op een ontginning lijkt in de buurt van het station van Kerniel (op de spoorlijn Drieslinter-Sint-Truiden-Tongeren), net ten zuiden van de spoorlijn.

Kerniel op de militaire kaart van 1939

 

Kareeloven in Broekom

In 1914 waren er ook in Broekom permanente steenbakkerijen actief. In de krant van 7 februari 1914 verscheen een stukje waarin gemeld werd dat er een diefstal gebeurd was aan de kareeloven 'op het Gebrand Bonder'. Dieven hadden er 'eene kar kareelen opgeladen en weggevoerd'.  Allicht lag de steenbakkerij dus wat afgelegen aangezien men dit allemaal ongestoord had kunnen doen...

Het was moeilijk om deze locatie op oude kaarten terug te vinden. 

In de Almanakken vonden we voor Borgloon enkel in 1857 een pannenbakker terug, nl. ene N. Rubens. 

Misschien kan iemand ons helpen?

Broekom op de militaire kaart van 1904

De eerste Belgische tunneloven in het tijdschrift Erfgoed van Industrie en Techniek

Onlangs werd mijn artikel over de familie Francart en de eerste tunneloven van België gepubliceerd in  eerste nummer van 2023 van het Vlaams-Nederlands tijdschrift 'Erfgoed van Industrie en Techniek'. Het is een gezamenlijke uitgave van de Nederlandse Stichting Erfgoed en de Vlaamse Vereniging voor Industriële Archeologie (VVIA).

Oorspronkelijk was het de bedoeling om enkel het beknopte verhaal van de eerste tunneloven te brengen, maar de redactie van het tijdschrift vond het interessanter om uitgebreid in te gaan op het verhaal van de familie Francart en hun bedrijven en de context waarin deze eerste Belgische tunneloven voor grofkeramiek tot stand kwam.

Ik ben blij dat we het verhaal van de eerste Belgische tunneloven via dit kanaal onder de aandacht kunnen brengen van een geïnteresseerd publiek. Hopelijk hebben we zo kunnen bijdragen tot de kennis over de geschiedenis van deze grofkeramische bedrijven in de Benelux!  

Ik wil de redactiemedewerkers van het tijdschrift erg bedanken voor hun suggesties en voor de eindredactie van het artikel, en verder ook iedereen die me heeft geholpen om het artikel tot stand te brengen.  

De trouwe lezers van mijn blog wisten al een tijdje dat we nu voldoende bewijzen hadden voor de datering van de tunneloven die door de familie Francart werd bebouwd. De oven werd gebouwd vanaf 1913, was klaar in 1916 en werd kort na de eerste wereldoorlog in gebruik genomen.

Wie het artikel wil lezen, mag me altijd een mailtje sturen! 

Een algemeen artikel over de familie Francart en hun bedrijven verscheen eerder al in het tijdschrift Tongerse Annalen.

Omslag van het tijdschrift Erfgoed en de eerste pagina van het artikel. 

Altijd op de hoogte van interessante verhalen!

Onlangs verstuurde ik mijn nieuwsbrief van mei. Op die manier wil ik iedereen die geïnteresseerd is in het erfgoed van pannenovens en steenbakkerijen op de hoogte houden van nieuwe vondsten en interessante verhalen en nieuwsberichten. Uiteraard in de eerste plaats over Limburg.

Inschrijven voor mijn nieuwsbrief kan via deze link.

 

Expo over Belgische tegels in de 19de eeuw

Op 18 juni opent het tegelmuseum in Hemiksem een prachtige wisseltentoonstelling over de modieuze tegelstijlen van de 19e eeuw. Deze thematische wisseltentoonstelling toont een selectie bijzondere tegels uit de collectie Roberto Pozzo van de Koning Boudewijnstichting. Met meer dan 300 tegels en panelen is het een unieke tentoonstelling.

De opening valt samen met de zogenaamde Gilliotmarkt waar binnen- en buitenlandse standhouders hun privécollectie voorstellen en een selectie artistieke keramiektegels te koop aanbieden.

Op 18 juni om 14u is er naar aanleiding van deze opening ook een lezing van curator dr. Mario Baeck 'Van neo-classicisme tot art nouveau. De Belgische tegel in de 19de eeuw' in de Cauwenberghszaal van het Gemeentelijk Administratief Centrum van Hemiksem nabij het museum. Aansluiting is er een schatting en kan men restauratieadvies krijgen.

Meer info: Gilliot & Roelands Tegelmuseum

Brikken bakken in Kaulille?

Tot nu toe hadden we van Bocholt en deelgemeenten geen enkele informatie over pannenovens of steenbakkerijen. Onlangs vonden we de vermelding van een artikel over steenovens in Kaulille.

In het tijdschrift Klaveren Heer van de Heemkundige Kring Kaulille schreef Fons Evens in 2002 een artikel over een aantal documenten of verwijzingen in hun archief naar het bakken van brikken in Kaulille met de voor de hand liggende titel: ‘Brikken bakken in Kaulille’. Ann Rombaut, voorzitter van de heemkundige kring, bezorgde ons het artikel. Waarvoor dank!

Een eerste melding ging over de bouw van de kerkhofmuur in Kaulille in het begin van de 19de eeuw: "De muur rond het oude kerkhof aan de kerk bestond in 1805 nog niet, toen lag er een palmhouten gracht waarin des zomers, voor de goddelijke diensten, het volk lag te roken en te wachten tot Mr. Pastoor of Mr. Kapelaan kwamen. De stenen werden op de Riet in de Delven gebakken en met hout gestookt. Later heeft men in 1820 het huis van de Jeuriskens er ook van gebouwd."

De kerkhofmuur van het dorp Kaulille werd dus rond 1820 gebouwd met brikken die ter plaatste werden gebakken. De nodige klei werd uitgegraven 'op de Riet in de Delven' en de brikken werden allicht ter plaatse in een veldoven gebakken.

'Op de Riet in de Delven' was een plek ten zuiden van het dorp van Kaulille, in een moerassig gebied ten noorden van de Balkerbeek.

Spaas en Triki

Heel wat jaren later, in 1884, vroegen steenbakkers Spaas en Triki een vergunning om een steenoven te mogen uitbaten in dezelfde omgeving. Deze steenbakkers woonden in Hamont waar ze ook al op verschillende plaatsen een steenbakkerij uitbaatten.

Den Heeren Burgemeester en Schepenen der gemeente Caulille.

Mijne Heeren

De ondergeteekende Spaas en Trikie, fabrikanten van brikken, pannen enz. te Hamont nemen de vrijheid U te verzoeken hun bemachtiging te willen verleenen om in uwe gemeente, ter plaatse genaamd “Aan de Balken” Sectie C nr.366a van het kadaster, op een perceel heide hoorende aan Teppers & Clauwers eenen brikken oven op te richten werkende met een tafel.

Hoopende door Ued. deze bemachteging verleend te worden groeten zij met hoogachting.

Spaas & Trikie.

Hamont 21 October 1884.

 

Het betrokken perceel ligt in dezelfde omgeving als waar ook al in 1820 klei werd uitgegraven voor de brikken van de kerkhofmuur, namelijk langs de Balkerbeek en dus op de grens met Grote-Brogel (Peer). 

Vervolgens namen beide gemeenten hun tijd om over de aanvraag een openbaar onderzoek te organiseren (zogenaamde commodo et incommodo). Uit het verslag blijkt dat er geen opmerkingen bij de gemeenten toekwamen. Uit de archieven is verder echter geen informatie bekend over de uiteindelijke beslissing, noch of er op die plek werkelijk brikken werden gebakken. Het is dus niet duidelijk over de heren Spaas en Triki ook echt actief zijn geweest in Kaulille...

Op de oude kaarten uit 1873 en 1904 zijn niet meteen sporen te zien van een mogelijke ontginning. De twee vijvertjes op de kaart van 1904 zouden misschien uitgegraven kunnen zijn.

Oude kadasterkaart met aanduiding van het bewuste perceel 'Aan de Balken', sectie C, nr. 366a

Militaire kaart uit 1873 met de Balkerbeek op de grens van Kaulille en Grote Brogel

Zelfde locatie op de militaire kaart van 1904

Een nieuwe kapel op Spiekelspade

In een publicatie over de straatnamen en toponiemen in Hechtel vonden we deze interessante anekdote. 

De plek die in Hechtel Steenovensheide werd genoemd, verwijst blijkbaar naar een veldoven die destijds werd opgezet om bakstenen te bakken voor een kapel die op Spiekelspade moest worden gebouwd. 

In dit heidegebied (kadasterperceel Hechtel C629), gelegen bij hoeve De Briel, een bezit van de abdij van Averbode, werd in de 16de eeuw inderdaad een veldoven uitgebaat, waarschijnlijk gedurende een periode van twee jaar. Volgens deze publicatie kwam steenbakker Hendrik Sullincx uit Kuringen op verzoek van de prelaat van Averbode in 1548 naar Hechtel om er bij hoeve De Briel bakstenen te produceren voor de bouw van een nieuwe kapel op het gehucht Spiekelspade. Het is opvallend dat een steenbakker uit Kuringen deze opdracht kreeg toegewezen.

Hendrik Sullincx sloot een contract af met de prelaat voor het bakken en leveren van 100 000 tichelstenen tegen 24 juni 1548. Om de een of andere reden werden deze tichelstenen of bakstenen echter gebruikt voor de kerk van Koersel en niet voor een nieuwe kapel op Spiekelspade. Er wordt niet verteld waarom dit gebeurde en of dit de goedkeuring kreeg van de prelaat van Averbode. Wel is bekend dat Sullincx het volgende jaar, in 1549, opnieuw een overeenkomst afsloot voor 100 000 tichelstenen die vervolgens blijkbaar wel voor deze kapel werden gebruikt. 

Of deze kapel lang heeft bestaan is niet erg duidelijk. In 1410 werd op die plaats al eens een kapel van de Abdij van Averbode platgebrand door prins-bisschop Jan van Beieren...

De laatste hoeve op Spiekelspade, afgebroken rond 1965 door het Belgisch leger

Bronnen:

• Victor Mennen, Toponymie van Hechtel. Onomastica Neerlandica. Monografieën XX. Leuven, Instituut voor Naamkunde, 2004. 364 p. Ill. ISBN 90-75465-07-6.
• Wikipedia over Spiekelspade